The global copyright system is now an international problem. All
nations are being asked to “upgrade” their laws to conform with the
nations that most strictly prohibit copies and derivative works.
Ironically, one consequence of this is that many translations are
blocked — not only do books and articles remain untranslated, even
distributing volunteer subtitles to movies becomes a criminal act!

Thus copyright actively inhibits communication between people who
don’t share a common language. Fortunately, free culture means you
don’t have to ask for permission to translate — you can just *do*
it, as Dominik Piekarczyk and his team did with this article. This
is the way things were for most of human history, and with luck,
it’s the way things will be again.

Jest to efekt ciężkiej i pełnej entuzjazmu współpracy członków KTO, których z wyrazami wdzięczności chciałbym tutaj wymienić. Są to: Łukasz Gonsior, Magdalena Kędzierska, Małgorzata Nikodem, Przemysław Pelczar, Stanisław Sadowski, Kamila Skurska, Aneta Sopata i Aleksandra Trytko.

Chciałbym także podziękować wszystkim tym, którzy dostrzegli niedociągnięcia wersji beta tłumaczenia i zgłaszali je nam, bądź nawet sami zaangażowali się w edycję artykułu, przede wszystkim Maciejowi Miąsikowi (http://www.miasik.net), Danielowi Kociowi, Bohdanowi Widle i Jarosławowi Laskowskiemu.

Dominik Piekarczyk

dominik.piekarczyk@kto.org.pl

Przedmowa do polskiego tłumaczenia

Globalny system praw autorskich jest obecnie problemem międzynarodowym. Wszystkie państwa są pod presją dokonania “harmonizacji” swojego prawa z prawem tych państw, które najbardziej restrykcyjnie zabraniają wykonywania kopii i dzieł zależnych. Na ironię, jedną z konsekwencji tego jest to, że wiele tłumaczeń pozostaje zablokowanych — nie tylko książki i artykuły pozostają nieprzetłumaczone, nawet rozpowszechnianie wolontarystycznych napisów do filmów staje się czynem przestępczym!

Tym sposobem prawa autorskie aktywnie hamują komunikację pomiędzy ludźmi, którzy nie mówią wspólnym językiem. Na szczęście wolna kultura oznacza, że nie musisz nikogo prosić o zgodę na tłumaczenie — po prostu *robisz* to, tak jak Dominik Piekarczyk i jego grupa zrobili to z poniższym artykułem. Tak miały się rzeczy przez większość ludzkiej historii i — przy odrobinie szczęścia — tak będą się miały ponownie.

Karl Fogel

kfogel@red-bean.com

Wersja PDF

Zapowiedź świata post-copyright

Karl Fogel

Jest tylko jedna grupa osób, której nie szokuje polityka przemysłu fonograficznego, zaskarżającego losowo wybranych ludzi udostępniających pliki w Internecie – są to historycy prawa autorskiego. Oni już wiedzą to, co wszyscy inni powoli sobie uświadamiają: w prawach autorskich nigdy nie chodziło o płacenie artystom za ich pracę, a już tym bardziej nie zostały stworzone by wspierać twórców. Prawa autorskie zostały zaprojektowane przez i dla dystrybutorów – to jest – wydawców, których rolę odgrywają dziś koncerny fonograficzne. W dobie Internetu, który oferuje nam świat bez kosztów dystrybucji, przestaje mieć sens ograniczanie kopiowania, które zmusza do płacenia za scentralizowaną dystrybucję. Zaniechanie praw autorskich jest obecnie nie tylko możliwe, lecz wręcz wskazane. Zarówno artyści jak i odbiorcy mogą z tego skorzystać w wymiarze finansowym i estetycznym. W miejsce korporacyjnych strażników decydujących o tym co może, a co nie może być dystrybuowane, bardziej rozproszony proces filtracji mógłby umożliwić rozprowadzanie dzieł, o którym decydowałaby jedynie ich rzeczywistą wartość. Moglibyśmy zaobserwować powrót do starszej i bogatszej kosmologii kreatywności, w której nieskrępowane kopiowanie i zapożyczanie z dzieł innych artystów jest niczym więcej jak naturalną częścią kreatywnego procesu, metodą uhonorowania dokonań innych artystów i udoskonalania tego, co powstało do tej pory. Stara, kłamliwa mantra, że artyści potrzebują praw autorskich, aby zarabiać na życie, zostałaby obnażona z pozorów, za którymi zawsze się kryła.

Jednakże nic takiego się nie wydarzy, jeśli przemysł wydawniczy będzie podążał swoją drogą. Na przestrzeni trzech wieków bardzo ciężko pracował nad zaciemnieniem prawdziwej genezy praw autorskich, a także by wypromować mit, że zostały one stworzone przez pisarzy i artystów. Nawet dziś przedstawiciele tego przemysłu kontynuują swoją kampanię promującą bardziej restrykcyjne prawo i międzynarodowe porozumienia, które wymuszają na wszystkich narodach podporządkowywanie się polityce maksymalnej bezwzględności. Robią to przede wszystkim po to, by upewnić się, że społeczeństwo nigdy nie zapyta, komu tak naprawdę ten system ma pomagać.

Nagrodę za te wysiłki widać w społecznej reakcji na pozwy sądowe przeciw osobom udostępniającym pliki. Jakkolwiek większość ludzi zgadza się, że przemysł przekroczył dopuszczalne granice, nadużycie to jest zasadniczo traktowane jako problem stopnia – tak jakby żądania kompanii nagraniowych były w istocie słuszne, a jedynie zbyt usilnie forsowane.

Zapoznanie się z prawdziwą historią prawa autorskiego wyjaśnia jak bardzo takie reakcje ułatwiają zadanie przemysłowi. Firmy fonograficzne nie dbają tak naprawdę o to, czy wygrają, czy przegrają swoje sprawy. Na dłuższą metę nie zakładają nawet, że uda im się wyeliminować współdzielenie plików. To, o co walczą, jest o wiele istotniejsze. Walczą o utrzymanie stanu świadomości, przekonania dotyczącego pracy twórczej, zgodnie z którym ktoś powinien posiadać wytwory umysłu oraz kontrolować, kto może je kopiować. Poprzez stawianie kwestii jako rozgrywki pomiędzy Zapracowanym Artystą, który rzekomo potrzebuje praw autorskich, żeby opłacić czynsz, a Bezmyślnymi Masami, które wolą skopiować piosenkę lub opowieść z Internetu niż zapłacić za nią uczciwą cenę, przemysł był zadziwiająco skuteczny. Zdołał wprowadzić terminy o negatywnym zabarwieniu, takie jak “piractwo” i “kradzież”, w miejsce bardziej ścisłego “kopiowania” – jakby nie istniała różnica pomiędzy kradzieżą twojego roweru (teraz już nie masz roweru), a kopiowaniem twojej piosenki (teraz oboje ją mamy). Co najistotniejsze – propaganda przemysłu spowodowała, iż powstało powszechne przekonanie, że prawa autorskie to sposób w jaki twórcy zarabiają na życie – tzn. że bez praw autorskich silniki intelektualnej produkcji mogłyby znieruchomieć i artyści nie mieliby motywacji do dalszego wytwarzania nowych dzieł.

Ale bliższe spojrzenie na historię pokazuje, że prawo autorskie nigdy nie było ważnym czynnikiem rozkwitu kreatywności. Prawo autorskie jest rezultatem prywatyzacji rządowej cenzury w szesnastowiecznej Anglii. Nie było powstania autorów nagle domagających się prawa do uniemożliwiania innym kopiowania ich prac; nie dość że nie postrzegali kopiowania jako kradzieży, to jeszcze traktowali je jako pochlebstwo. Większość twórczości zależała zawsze, niegdyś jak i teraz, od różnorodności źródeł finansowania: honorariów, zatrudnienia dla nauczycieli, grantów i stypendiów, mecenatu, etc. Wprowadzenie prawa autorskiego nie zmieniło tej sytuacji. Umożliwiło natomiast powstanie specyficznego modelu biznesowego – masowych wydań ze scentralizowaną dystrybucją – udostępniania kilku mających szczęście dzieł szerszej publice, ze znacznym zyskiem dla ich dystrybutorów.

Pojawienie się Internetu, umożliwiającego natychmiastowe i bezpłatne dzielenie się zasobami sprawiło, że model ten nie tylko stał się przestarzały, ale zaczął wręcz blokować realizację prawdziwych korzyści, jakie prawo autorskie miało wszak przynosić społeczeństwu. Zakazywanie ludziom swobodnego dzielenia informacji służy interesom wydawców, chociaż przemysł chce, byśmy wierzyli, że zakaz ten wiąże się jakoś z umożliwieniem artystom zarabiania na życie. Twierdzenie to nie wytrzymuje jednak nawet pobieżnej krytyki. Znacznej większości artystów prawa autorskie nie przynoszą żadnych korzyści ekonomicznych. Istnieje co prawda kilka gwiazd – bywa że i całkiem utalentowanych – których prace są wspierane przez przemysł; otrzymują one lwią część tego, co inwestuje się w dystrybucję, generując odpowiednio większy zysk, w którym uczestniczą na warunkach lepszych niż standardowe, jako że ich pozycja w negocjacjach jest mocniejsza. Nieprzypadkowo artystów tych lobby wydawnicze zawsze wskazuje jako przykład dobrodziejstw prawa autorskiego.
Ale traktowanie tej małej grupy jako reprezentatywnej byłoby myleniem marketingu z rzeczywistością. Życie większości artystów zupełnie nie przypomina – i w dzisiejszym systemie przywilejów przypominać nie będzie – tego, co się nam pokazuje.
To właśnie z tej przyczyny stereotyp zubożałego artysty pozostaje żywy po trzystu latach.
Kampania przemysłu wydawniczego na rzecz utrzymania praw autorskich prowadzona jest z czystego egoizmu, stawia nas jednak przed jasno określonym wyborem. Możemy biernie obserwować jak większość naszego dziedzictwa kulturowego jest wpakowywana w automaty do sprzedaży, a następnie sprzedawana nam za dolara po dolarze – albo możemy przemyśleć jeszcze raz mit praw autorskich i znaleźć dla niego alternatywę.

Pierwszym prawem autorskim była cenzura. Nie miała nic wspólnego z ochroną praw autorów. Nie miała też na celu zachęcać artystów do tworzenia nowych dzieł.

W szesnastowiecznej Anglii prawa autorów nie były zagrożone i pojawienie się prasy drukarskiej (pierwszej na świecie maszyny kopiującej) było dla nich raczej motywujące i pobudzające do działania. Na tyle pobudzające, że rząd angielski coraz bardziej martwił się zbyt wielką liczbą tworzonych dzieł, nie zaś ich niedostatkiem. Nowa technologia ułatwiała powstawanie wywrotowych materiałów i rząd pilnie potrzebował możliwości kontroli nad przepływem druków, legitymizując funkcję cenzury na równi z przynależną administracji rządowej funkcją budowania dróg.

Metodą, którą wybrał rząd, było ustanowienie cechu prywatnych cenzorów, “Londyńskiego Zrzeszenia Sprzedawców Papieru” (the London Company of Stationers), którego dochody zależały od tego, jak dobrze sprawowało swoją funkcję. W zamian za pilne przyglądanie się temu, co było drukowane, sprzedawcy ci mieli nadany królewski monopol na wszystkie druki w Anglii, prace zarówno nowe, jak i stare. Ich statut dawał im nie tylko wyłączne prawo druku, ale także prawo do wyszukiwania i konfiskaty wydanych bez oficjalnego pozwolenia druków i książek, a nawet do palenia tych wydrukowanych nielegalnie. Żadna książka nie mogła być wydrukowana, zanim nie została włączona do wykazu Zrzeszenia, a żadna pozycja nie trafiła do wykazu, jeśli nie przeszła przez cenzurę królewską lub nie została ocenzurowana przez samych sprzedawców. Zrzeszenie sprzedawców stało się w efekcie prywatną siłą policyjną rządu [1].

System ten został stworzony, żeby służyć sprzedawcom książek i rządowi, nie autorom. Nowe książki były zapisywane w rejestrze pod nazwiskiem członka zrzeszenia, a nie pod nazwiskiem autora. Zwyczajowo członek zrzeszenia, który rejestrował pojawienie się książki, zatrzymywał wyłączne prawo do jej publikowania przed wszystkimi członkami Zrzeszenia, a spory dotyczące naruszenia prawa rozstrzygał Sąd Asesorski Zrzeszenia (the Company’s Court of Assistants) [2].

Nie była to po prostu manifestacja jakiejś istniejącej formy praw autorskich. Autorzy przecież nie posiadali wcześniej praw, które mogłyby być im zabrane i oddane Zrzeszeniu Sprzedawców. Prawo Sprzedawców było nowym rozwiązaniem, choć bazowało na długiej tradycji czerpania przez cechy korzyści z monopoli, będących sposobem na sprawowanie kontroli. Wcześniej prawo autorskie, które byłoby przyrodzonym, prywatnie respektowanym prawem powstrzymującym innych przed kopiowaniem, nie istniało.

Ludzie na bieżąco drukowali upragnione prace, jeśli tylko mieli okazję – dzięki temu przetrwało po dzień dzisiejszy wiele spośród opublikowanych wówczas dzieł. Mógł co prawda istnieć prawny zakaz rozpowszechniania jakichś specyficznych dokumentów z uwagi na ich oszczerczy charakter, dlatego że były prywatną korespondencją, lub dlatego że rząd uważał je za niebezpieczne i wywrotowe. Chodziło jednak o bezpieczeństwo publiczne lub o ochronę czyjejś reputacji, a nie o prawo własności. W pewnych przypadkach istniały także specjalne przywileje (wtedy zwane “patentami”), dopuszczające wyłączne prawo druku określonych typów książek. Jednak przed powstaniem Zrzeszenia Sprzedawców nie było wszechogarniającego zakazu drukowania w ogóle, tak samo jak nie istniała koncepcja praw autorskich jako przywileju prawnego, który mógłby stać się własnością prywatną.

Przez około stulecie i trzecią część następnego ten partnerski układ funkcjonował dobrze z punktu widzenia rządu i sprzedawców. Zrzeszenie czerpało korzyści z monopolu, a rząd dzięki niemu sprawował kontrolę nad rozprzestrzenianiem się informacji. Jednak pod koniec XVII wieku dzięki postępującym zmianom politycznym rząd rozluźnił więzy cenzury i pozwolił wygasnąć monopolowi sprzedawców. To oznaczało, że drukarstwo mogło wrócić do swojego pierwotnego stanu anarchii, co oczywiście stało się bezpośrednim zagrożeniem ekonomicznym dla członków Zrzeszenia Sprzedawców. Zlikwidowanie monopolu mogło być dobrą nowiną dla długo podporządkowanych autorów i niezależnych drukarzy, ale też wróżyło klęskę Sprzedawcom, którzy prędko uknuli strategię zachowania swojej pozycji w nowym, liberalnym klimacie politycznym.

Sprzedawcy oparli swój pomysł na kluczowym spostrzeżeniu, na którym od tego czasu bazują wraz z wielkim firmami wydawniczymi: autorzy nie mają środków, by rozpowszechniać własne prace. Pisanie książki wymaga tylko pióra, papieru i czasu, zaś do jej rozpowszechnienia potrzebne są maszyny drukarskie, sieć transportowa, inwestycje w materiały i zestawy typograficzne. Sprzedawcy zatem wyciągnęli wnioski, że ludzie, którzy piszą, zawsze będą potrzebowali współpracy wydawców, by uczynić swoją pracę ogólnie dostępną. Ich strategia wykorzystała ten fakt dla osiągnięcia maksymalnych zysków. Wystąpili przed parlamentem i zaprezentowali nowatorski wówczas pogląd, że autorzy posiadają naturalne i przyrodzone prawo własności tego, co piszą, a takie prawo może być przekazywane innym stronom w drodze umowy, tak samo jak inne formy własności.

Ich argument zdołał przekonać parlament. Sprzedawcom udało się uniknąć odium cenzorów, jako że nowe prawa autorskie przypisane zostały twórcy. Wiedzieli oni jednak, iż autorzy nie mają innego wyboru niż oddanie ich wydawcy na potrzeby dystrybucji. Doszło do pewnych sporów prawnych i politycznych dotyczących szczegółów, ostatecznie jednak argumenty Sprzedawców nie zostały zasadniczo podważone, stając się tym samym częścią angielskiego prawa ustawowego. Pierwsze prawo autorskie, które można uznać za nowoczesne, Statut Anny, wydane zostało w roku 1710.

Wydanie Statutu królowej Anny często wskazywane jest przez zwolenników praw autorskich jako moment, w którym twórcy otrzymali wreszcie ochronę, na którą od dawna zasługiwali. Nawet dzisiaj Statut jest wciąż przywoływany zarówno w sporach prawnych, jak i wypowiedziach prasowych pochodzących z branży wydawniczej. Ale interpretowanie go jako zwycięstwo twórców urąga nie tylko zdrowemu rozsądkowi, ale i faktom historycznym [3]. Twórcy nieposiadający nigdy praw autorskich nie widzieli i wtedy żadnej racji, by domagać się nagle paradoksalnej raczej władzy zapobiegania rozprzestrzenianiu się swych własnych prac – i nie czynili tego. Jedynymi zagrożonymi przez rozwiązanie monopolu Sprzedawców byli sami Sprzedawcy, a Statut królowej Anny stanowił bezpośredni rezultat ich kampanii oraz lobbingu. Według pamiętnych słów ówcześnie żyjącego Lorda Camden, Sprzedawcy “przybyli z petycją do Parlamentu zapłakani, zrozpaczeni i osamotnieni; przywiedli z sobą swe żony i dzieci, aby wzbudzić litość i skłonić Parlament do przyznania im prawnych gwarancji“. [4] By uczynić swój argument łatwiejszym do przyjęcia, zaproponowali, iż prawa autorskie pochodzić będą od twórcy jako forma własności, która może zostać sprzedana komukolwiek – słusznie przewidując, że najczęściej sprzedawana będzie ona drukarzowi.

Propozycja ta była przebiegłym posunięciem taktycznym, ponieważ jednym z celów Parlamentu było niedopuszczenie do przywrócenia scentralizowanego monopolu w handlu książkami i związanej z tym możliwości odnowienia cenzury królewskiej. Benjamin Kaplan, emerytowany profesor prawa Uniwersytetu w Harvardzie i ceniony znawca prawa autorskiego, opisuje stanowisko Sprzedawców zwięźle:

Sprzedawcy utrzymywali, iż nie mogą wytwarzać delikatnych towarów, zwanych książkami, zachęcając uczonych mężów do pisania tychże, bez ochrony przed piractwem… Prawa autorskie w sposób wyraźny wyprowadzane są z pierwotnego źródła leżącego w fakcie autorstwa, nim jednak nadamy temu większe znaczenie, musimy zauważyć, że o ile rzemiosło drukarskie nie miało wrócić w ręce mniejszości jako przedmiot monopolu – jeżeli statut miał rzeczywiście stanowić rodzaj “powszechnego patentu” – jego projektant (legal draftsman) w naturalny sposób posługiwałby się pojęciem praw do książek, a tym samym – pierwotnych praw autora. Byłby on w każdym razie świadom, że prawa zwykle przechodziłyby natychmiast na wydawców na drodze przekazania, czyli poprzez dostarczenie rękopisów, tak jak w przeszłości… Sądzę, że bliższe prawdy jest twierdzenie, iż wydawcy dostrzegali taktyczną korzyść w powoływaniu się na interes twórców na równi z ich własnym i ta taktyka wywarła pewien wpływ na brzmienie statutu. [5]

Statut Anny, rozpatrywany w kontekście historycznym, stanowi niezbity dowód obciążający prawo autorskie. Możemy w nim dostrzec całą maszynerię współczesnego prawa autorskiego, wówczas jeszcze działającą jawnie. Została w nim zawarta koncepcja prawa autorskiego stanowiącego własność, wymyślonego dla wydawców, nie dla autorów. Znajduje się tam też pojęcie pożytku publicznego, rozumianego jako zachęcanie ludzi do pisania książek, choć nie ma żadnego dowodu, że nie pisaliby oni i bez tego prawa. Argumentem sprzedawców było raczej to, że wydawcy nie mogliby pozwolić sobie na druk książek bez ochrony przed konkurencją, a ponadto, że drukarze mogliby nie być zobowiązani, by reprodukować prace rzetelnie, jeśli dałoby się im nieograniczoną wolność drukowania. Przewidywali, że następstwem będzie upadek zaufania dla dystrybucji, który sprawi, że autorzy będą tworzyli mniej nowych dzieł.

Ich argument nie był nierozsądny, biorąc pod uwagę ówczesną technologię. Zrobienie perfekcyjnej kopii wydrukowanej pracy wymagało dostępu do oryginalnych matryc. W każdym razie, jeśli chciano mieć pewność co do wiarygodności kopii, pojedynczy posiadacz praw autorskich musiał mieć pewien przemyślany system ochrony. Wydawcy byli zatem efektywnie zmuszani do płacenia autorom w zamian za wyłączne prawo druku (choć także wcześniej sprzedawcy czasami płacili pisarzom, żeby zagwarantować sobie skończenie i dostarczenie dzieła). Autorzy, którym udało się sprzedać to nowe prawo drukarzom, nie mieli konkretnego powodu, żeby narzekać, choć oczywiście nie słyszy się wiele o twórcach, którzy nie byli w ten sposób faworyzowani.
Umocnienie praw autorskich prawdopodobnie przyczyniło się do upadku mecenatu jako źródła dochodów twórców [6] i nawet pozwoliło niektórym spośród nich, oczywiście mniejszości, utrzymywać się z zysków z tantiem, które dzielili z nimi ich wydawcy.
Fakt że prawo autorskie mogło przysługiwać tylko jednej ze stron, w tym czasie pomógł zapobiec rozbieżnym wersjom dzieł, problemowi, który dokuczył twórcom może nawet bardziej niż plagiaty.
Ogólny zapis tej historii jest jednak jasny: prawo autorskie zostało wymyślone przez dystrybutorów, by wspomagać ich samych, nie zaś autorów.

Oto tajemnica, o której współczesne lobby praw autorskich nie odważy się mówić głośno, gdy raz bowiem zostanie wyjawiona, prawdziwy cel kolejnych regulacji prawa autorskiego staje się kłopotliwie jasny. Statut królowej Anny stanowił zaledwie początek. Przyznając, że prawa autorskie w ogóle powinny istnieć, angielski rząd znalazł się pod presją coraz dalszego rozszerzania obwarowań praw autorskich. W długiej epopei prawnej, która ciągnęła się od tamtych czasów, ważna jest nie tyle szczegółowa kolejność regulacji czy werdyktów, ile identyczność stron skarżących: zawsze były one typem stabilnego przedsiębiorstwa o ugruntowanej pozycji, zdolnego do podtrzymywania sporu przed sądem oraz prowadzenia lobbingu przez dziesiątki lat – byli to mianowicie wydawcy, nie twórcy. Przedstawili oni projekt praw autorskich twórcy ze względu na interes ekonomiczny, gdy tylko stracili podporę w postaci monopolu opartego na cenzurze. Kiedy stało się jasne, że ich taktyka działa, lobbowali za wzmocnieniem praw autorskich.
Schemat ten przetrwał do dnia dzisiejszego. Ilekroć Kongres USA rozszerza ograniczenia i uprawnienia w zakresie praw autorskich, jest to rezultatem nacisku ze strony przemysłu wydawniczego. Lobbyści wysuwają niekiedy popularnego autora lub muzyka jako “dowód rzeczowy”, ludzką twarz, za którą kryją się wysiłki przemysłu – ale zawsze jasne jest, o co naprawdę chodzi. Wystarczy sprawdzić, kto opłaca prawników i lobbystów, oraz czyje nazwiska figurują w rejestrach sądowych: wydawców.

Jednak kilkusetletnie kampanie przemysłu wydawniczego na rzecz wzmacniania praw autorskich nie są jedynie przemyślną grabieżą. Stanowią one naturalną ekonomiczną odpowiedź na uwarunkowania technologiczne. W konsekwencji zastosowania prasy wydawniczej, a później technologii analogowego zapisywania dźwięku, utwory stały się nieodłączne od środków ich rozpowszechniania. Twórcy potrzebowali wydawców tak jak elektryczność potrzebuje przewodów. Jedyną ekonomicznie skuteczną metodą dotarcia do czytelników (lub słuchaczy) była masowość produkcji wydawniczej: wytworzenie od razu tysięcy identycznych kopii, a następnie fizyczne dostarczenie ich do rozmaitych punktów dystrybucji. Przed podjęciem takiej inwestycji każdy wydawca będzie naturalnie wolał kupić albo wydzierżawić prawa autorskie od twórcy i tak samo naturalnie będzie próbował przekonać rząd do jak najsilniejszych gwarancji praw autorskich, aby tym lepiej chronić inwestycję.

Nie jest to w istocie wyzysk, a tylko czysta ekonomia. Z biznesowego punktu widzenia druk jest zniechęcającym i ryzykownym projektem. Trzeba zainwestować duże środki w fizyczne nośniki informacji (papier, taśma magnetyczna, płyty winylowe, dyski optyczne – CD i DVD), a następnie skomplikowaną i drogą machinę drukującą lub nagrywającą zawartość na nośnik. Konieczne są też niewidoczne inwestycje jak weryfikacja kopii-matki, ponieważ nawet mała skaza na niej może bardzo obniżyć jakość produktu wyjściowego. Wydawcy i autorzy muszą przykładać wielką wagę do stworzenia bezbłędnej wersji dzieła przed oddaniem go do druku/nagrania. Istnieje niewiele miejsca na ulepszenie tego procesu, praca musi być doprowadzona do jak największej perfekcji zanim zostanie wypuszczona na rynek. Jeżeli jakiekolwiek pomyłki zostaną zauważone w finalnym produkcie, są one tolerowane aż do następnego wydania książki/płyty. Wydawca musi także negocjować ceny i ścieżki dystrybucji, co tyczy się nie tylko książek, lecz koszty te związane są z transportem produktów drogą lądową, morską i lotniczą. Nie dość tego, w końcu wydawca jest zmuszony wydać nawet drugie tyle pieniędzy na reklamę, by zwiększyć swoją szansę na ostateczny zwrot poniesionych kosztów.

Kiedy uświadomimy sobie, że wszystko to musi dokonać się zanim praca przyniesie jakikolwiek zysk, trudno się dziwić, że wydawcy walczą o prawa autorskie. W terminach ekonomicznych, początkowy wkład wydawcy – a zatem jego ryzyko – w pojedyncze dzieło jest większy, niż wkład autora. Twórcy ze swej strony nie muszą żywić wrodzonego pragnienia kontroli tworzenia kopii, lecz wydawcy – owszem. W świecie pełnym – wspomaganych przez tantiemy i należących do wydawców, działów marketingu – twórcy, rzecz jasna, tym bardziej potrzebują tych ostatnich. Koncentracja dystrybucji skutkuje nieuchronnie znaną logiką wyścigu zbrojeń.

Pojawienie się Internetu zmieniło tę równowagę w zasadniczy sposób. Banałem staje się powiedzenie, iż Internet jest wynalazkiem równie rewolucyjnym jak prasa drukarska (choć tak jest). Ale jest on rewolucyjny na inny sposób. Prasa wydawnicza umożliwiała zrobienie z jednej książki tysiąca, ale książki te wciąż musiały odbyć podróż z prasy wydawniczej do rąk czytelników. Fizyczne książki były nie tylko medium, poprzez które udostępniana była treść, stanowiły również środek, poprzez który transportowano ją do konsumentów. Z tego względu globalny koszt ponoszony przez wydawcę był proporcjonalny do liczby rozpowszechnianych kopii. W tej sytuacji rozsądne jest żądanie, aby każdy użytkownik ponosił część kosztów dystrybucji. Każdy użytkownik, w mniejszym lub większym stopniu, odpowiada za swój jednostkowy udział w kosztach. Jeżeli książka (lub nagranie) znajduje się w jego rękach, jakoś musiała się tam dostać, co z kolei oznacza, iż ktoś wydał pieniądze, aby ją tam umieścić. Jeśli podzielimy ten wydatek przez liczbę kopii, dodając jakąś sumę jako zysk, otrzymamy przybliżoną cenę książki.

Dzisiaj jednak medium, za pośrednictwem którego rozpowszechniana jest treść, może być niezwiązane z medium, poprzez które treść ta jest ostatecznie przyswajana. Dane można przesyłać przez przewody, zasadniczo bez żadnych kosztów, a w końcowym rezultacie użytkownik może wydrukować kopię za własne pieniądze, takiej jakości, na jaką go stać [7]. Co więcej, istnienie matrycy przestało być istotne; w rzeczywistości samo pojęcie matrycy (the master copy) jest przestarzałe. Wykonanie doskonałej kopii drukowanego dzieła faktycznie jest dosyć trudne, choć sporządzenie kopii wadliwej (corrupt) lub skróconej (abridged) jest bardzo proste. Perfekcyjne skopiowanie utworu cyfrowego jest trywialnie proste – to wykonanie niedoskonałej kopii wymaga dodatkowego wysiłku.

Toteż praktyka żądania tej samej opłaty za każdą kopię, niezależnie od tego, ile kopii istnieje i kto je wytworzył, nie daje się dzisiaj usprawiedliwić. Koszt produkcji oraz dystrybucji dzieła jest obecnie zasadniczo stały, nie będąc już proporcjonalnym do liczby kopii. Ze społecznego punktu widzenia, każdy dolar wydany ponad sumę potrzebną (jeśli taka istnieje), aby powołać dzieło do istnienia, jest przede wszystkim stratą, niepotrzebnym hamulcem tkwiącej w dziele zdolności rozprzestrzeniania się o własnych siłach. Internet dokonał tego, czego Zrzeszenie Sprzedawców nigdy nie przewidziało: uczynił jego argument dającą się zweryfikować hipotezą. Czy twórcy będą nadal tworzyć, jeśli scentralizowane wydawnictwa nie będą rozpowszechniać ich prac? Najmniejsza nawet styczność z Internetem wystarcza, by udzielić odpowiedzi: oczywiście, że tak. Już to robią. Użytkownicy komputerów swobodnie ściągają muzykę oraz nagrywają płyty CD w domu, a też, powoli lecz nieuchronnie, muzycy przyzwyczajają się udostępniać poszczególne nagrania do nieodpłatnego pobrania [8]. Wiele krótkich utworów, czy to beletrystycznych, czy innych, dostępnych jest online. Drukowanie i bindowanie książek na żądanie jest mniej powszechne, ale tylko dlatego, że potrzebny sprzęt jest wciąż dosyć drogi. Gdy tylko technologia drukowania i bindowania stanie sie tańsza, autorzy będą dostrzegać coraz wyraźniej, że mają tę samą alternatywę, co muzycy, i rezultat będzie identyczny: coraz więcej materiałów dostępnych bez ograniczeń z woli samego autora.

Można argumentować, że literaci bardziej są uzależnieni od praw autorskich niż muzycy. Ostatecznie, muzyk chce występować przed publicznością, stąd może on pośrednio zyskać, udostępniając swoje nagrania za darmo – większa popularyzacja przekłada się na liczbę koncertów. Ale pisarze nie dają występów, docierają do publiczności jedynie przez swoje prace, nie zaś osobiście. Jeśli mieliby teraz znaleźć sposób zdobywania funduszy bez nakładania na swe dzieła sztucznych ograniczeń, czy podołają temu zadaniu?

Wyobraź sobie najprostszą sytuację: idziesz do pobliskiej drukarni i podajesz obsługującemu adres strony internetowej książki, której potrzebujesz. Kilka minut później obsługujący Cię wraca z wydrukowaną prosto z Internetu książką. I podwyższa cenę.

“To będzie osiem dolarów. Czy zechciałbyś dorzucić sugerowany przez autora jeden dolar?”

Zgodzisz się? Może tak, może nie – zauważ jednak, że gdy muzea nakładają dobrowolną opłatę za wstęp, ludzie często płacą. Ten sam mechanizm działa w sklepie z kopiami. Większość ludzi chętnie dopłaci odrobinę więcej do jakiejś większej kwoty, jeśli wyciągnęła już portfel i uważa, że istnieje słuszny po temu powód. Jeżeli ludzie nie chcą dawać małych, dobrowolnych datków na to, co im się podoba, robią to zazwyczaj ze względu na związane z tym niedogodności (wypisywanie czeku, wysyłanie maila etc.), nie pieniądze. Ale nawet jeśli tylko połowa lub mniejsza część wszystkich czytelników byłaby skłonna dawać takie datki, twórcy wciąż zarabialiby więcej niż przy zastosowaniu tradycyjnego modelu tantiem, w dodatku staliby się wreszcie sojusznikami swych czytelników w sprawie rozpowszechniania dzieł, miast pozostawać ich wrogami.

Nie jest to jedyny możliwy system i może on łatwo współistnieć z innymi. Nieprzekonani do wolnych datków mogą rozważyć inną metodę: system progowej gwarancji (zabezpieczenia; the treshold pledge system). Ma on rozwiązać klasyczny problem rozproszonego finansowania (distributed funding), polegający na tym, że każdy z uczestników domaga się gwarancji wniesienia wkładu przez pozostałych przed zainwestowaniem własnych pieniędzy. W systemie progowej gwarancji potencjalny twórca nowego dzieła oznacza z góry, ile pieniędzy będzie potrzebował, aby je wytworzyć – kwota ta stanowi “próg”. Organizacja pośrednicząca zbiera zabezpieczenie, w dowolnej wysokości, wśród ogółu zainteresowanych. Kiedy gwarantowana suma równa jest kwocie progowej (lub przekracza ją w jakiejś określonej części, usprawiedliwionej prowadzeniem rachunków oraz zakładanym ryzykiem), pośrednik podpisuje umowę z twórcą i następuje żądanie zabezpieczenia. Dopiero na tym etapie, gdy jest już dość pieniędzy, by osiągnąć oczekiwany efekt, prosi się o wpłacanie całych sum. Pośrednik dysponuje powierzonymi mu pieniędzmi, płacąc twórcy zgodnie z ustalonym przez strony planem. Ostatnia wpłata następuje gdy dzieło jest ukończone i ogólnie dostępne nie tylko dla tych, którzy wnieśli wkład, ale też dla szerszej publiczności. Jeśli twórca nie wykona dzieła, pośrednik zwraca pieniądze tym, którzy je wpłacili.

System progowej gwarancji posiada interesujące własności, których nie ma monopolistyczny rynek, oparty na prawach autorskich. Końcowe dzieło jest dostępne dla wszystkich bez jakichkolwiek opłat. Autor jednak otrzymał środki wystarczające do wykonania pracy; jeśli potrzebowałby więcej pieniędzy, mógłby o nie poprosić i sprawdzić, czy rynek to zniesie. Ci, którzy zdecydowali się zapłacić, zapłacili tyle, ile chcieli i ani trochę więcej. Wnoszący wkład nie ponosili wreszcie żadnego ryzyka – jeśli próg nie zostaje osiągnięty, nikt nie musi wpłacać pieniędzy.

Nie wszystkie metody będą oczywiście tak szlachetne. Kilka lat temu znana pisarka Fay Weldon zasłynęła z tego, iż przyjęła pieniądze od firmy jubilerskiej Bulgari za napisanie powieści, w której znaczącą rolę odgrywały produkty tej firmy. Książkę zatytułowała “The Bulgari Connection”. Książka miała być początkowo wydana w ograniczonym nakładzie, w celach reklamowych inwestora. Jednak napisawszy ją Weldon oddała ją wydawcy i wydała jako pełnoprawną pozycję. Czy to oznacza, że w przyszłości będziemy zmuszeni do analizowania każdego dzieła pod kątem ukrytego sponsoringu korporacji? Możliwe, jednak to nie jest nic nowego – zostało wynalezione w kontekście tradycyjnego pojmowania praw autorskich, które nie jest ani powodem sponsorowania autorów ani lekarstwem na nie. W istocie, postrzeganie przemysłu wydawniczego jako siłę służącą dekomercjalizacji wyjątkowo mijałoby się z rzeczywistością.

To tylko kilka przykładowych sposobów wspierania pracy twórczej bez odwoływania się do praw autorskich. Istnieje poza tym wiele innych metod [9]; były one liczne zanim jeszcze stało się możliwe wygodne dokonywanie małych wpłat przez Internet. Nie ma znaczenia, czy dany artysta stosuje ten czy inny model. Ważne jest, że przy niewielkich lub żadnych trudnościach związanych z wpłacaniem niewielkich sum, autorzy znajdą sposób, aby skłonić ludzi, by wpłacili tyle, ile trzeba. Ci ekonomiści, którzy wielbią rynek jako rozwiązanie wszystkich problemów, będą zachwyceni tymi możliwościami (choć – jak można przewidzieć – nie wszyscy, wielu bowiem nie może ścierpieć widoku czegokolwiek, co nie posiada właściciela).

Aby zasmakować nieco przyszłości, możemy zamiast omawiać znających Internet muzyków, spojrzeć na to co dzieje się na rynku oprogramowania. Kwitnący ruch Wolnego Oprogramowania jest prawdopodobnie najlepszym przykładem świata bez-praw-autorskich (post-copyright) jaki dziś możemy zaobserwować. Wolne oprogramowanie (nazywane często również oprogramowaniem o otwartym kodzie źródłowym [ang. Open Source] – ponieważ kod programu jest powszechnie dostępny) zostało wymyślone przez Richarda Stallmana, programistę, który wpadł na pomysł rozpowszechniania programów celowo “przekręcając” ideę praw autorskich. Zamiast zakazywania udostępniania, licencja programu wprost na to zezwala i wręcz zachęca. Wielu innych szybko podchwyciło tę ideę, a ponieważ mogli oni udostępniać i modyfikować nawzajem swoje programy bez ograniczeń, szybko stworzyli ogromną ilość funkcjonalnego kodu.

Niektórzy przewidywali, że ten początkowy sukces szybko się skończy, gdy oprogramowanie stanie się nazbyt duże i skomplikowane oraz będzie wymagało scentralizowanych hierarchicznych organizacji do zarządzania nim. Jednak zamiast upaść, ruch Wolnego Oprogramowania rozwijał się tak szybko, iż nawet jego członkowie byli zaskoczeni i nie ma żadnych przesłanek, iżby wzrost miał się skończyć. Dziś w ten sposób powstaje oprogramowanie, którego funkcjonalność skutecznie rywalizuje z oprogramowaniem dostępnym na zasadzie prawnie zastrzeżonych praw autorskich. Wolne oprogramowanie jest szeroko używane w bankowości, przez korporacje i rządy, jak również przez użytkowników indywidualnych. Więcej serwerów internetowych działa w oparciu o darmowe oprogramowanie Apache niż o wszystkie inne systemy. Darmowe systemy operacyjne są dziś najszybciej rozwijającym się segmentem rynku systemów operacyjnych. Chociaż niektórzy autorzy wolnego oprogramowania otrzymują wynagrodzenie za swoją pracę (w końcu te usługi pozwalają zarabiać ich użytkownikom i niektórzy z nich chcą za to zapłacić), większość poświęca swój czas nieodpłatnie. Każdy projekt powstaje z określonych powodów i każdy programista ma swoje powody by go udostępnić. Zbiorowy efekt bezpośrednio podważa całe uzasadnienie praw autorskich: oto rozkwita wspólnota własności intelektualnej nie korzystająca z praw autorskich, a w istocie osiągająca takie same rezultaty, jak jej należący do głównego nurtu odpowiednik.

Zgodnie z tradycyjnym uzasadnieniem istnienia praw autorskich, to nie powinno mieć miejsca. Takie oprogramowanie jest w gruncie rzeczy własnością publiczną; prawa autorskie służą tu głownie do identyfikacji autorów, i w niektórych wypadkach, do zapobiegania temu, by ktoś inny nie wprowadził bardziej surowych zastrzeżeń. Autorzy zrzekli się wszelkich praw z wyjątkiem prawa do identyfikacji ich samych jako autorów danego programu. Z własnej woli powrócili do świata nie znającego pojęcia praw autorskich: nie egzekwują żadnych tantiem, nie mają żadnej kontroli nad dystrybucją ani nad modyfikacją ich dzieł. Licencja programu daje automatycznie każdemu prawo zarówno do użytkowania jak i do redystrybucji. Możesz po prostu rozprowadzać kopie, nie ma potrzeby zawiadamiać ani prosić kogokolwiek o pozwolenie. Jeżeli chcesz zmodyfikować program, również możesz to zrobić. Możesz nawet sprzedawać program, chociaż naturalnie trudno jest na tym zarobić, jeżeli trzeba konkurować z dystrybucjami darmowymi. Bardziej popularnym modelem jest zachęcanie ludzi do pobierania oprogramowania za darmo z Internetu i zamiast sprzedaży zapewnianie pomocy technicznej, szkoleń i modyfikacji. Te sposoby nie są fantazjami, są bazą dla dochodowego biznesu, który już istnieje, oferującego prawdziwym programistom atrakcyjne zarobki za pracę nad darmowym oprogramowaniem. Jednak istotą nie jest fakt, że ludzie otrzymują za to pieniądze (niektórzy tak, ale zdecydowana większość nie, a jednak piszą kolejne programy). Prawdziwe sedno sprawy to ogromna ilość wolnego oprogramowania produkowana i rozwijana każdego roku w tempie zawrotnym nawet na standardy przemysłu informatycznego.

Jeśli zjawisko to dotyczyłoby tylko oprogramowania, dałoby się wyjaśnić jako odstępstwo od normy – oprogramowanie ma swoją specyfikę, twórcy są sowicie wynagradzani, itd. Ale nie chodzi tylko o oprogramowanie; jeśli przyjrzysz się uważnie, dostrzeżesz oznaki tych procesów wszędzie. Muzycy zaczynają udostępniać swoje utwory za darmo w Internecie, a ilość słowa pisanego swobodnie dostępnego w sieci – poczynając od publikacji informacyjnych i niebeletrystycznych, a obecnie włączając w to także poezję i beletrystykę – dawno już przekroczyła punkt, w którym dałaby się zmierzyć. Oprogramowanie nie różni się zasadniczo od innych form informacji. Podobnie jak poezja, piosenki, książki i filmy może być przekazywane cyfrowo. Może być kopiowane w całości lub w części; może zostać częściowo wykorzystane na potrzeby innych prac; można je zmieniać i edytować; można nawet je ośmieszać.

Odejście od praw autorskich znajduje się w najbardziej zaawansowanym stadium w dziedzinie oprogramowania, ponieważ programiści byli wśród pierwszych grup posiadających dostęp do Internetu, a nie z powodu jakiejś szczególnej natury programów komputerowych. Stopniowo, twórcy działający w innych dziedzinach zauważają, że także mogą rozpowszechniać swoje dzieła bez wydawców lub scentralizowanych sieci dystrybucji, lecz poprzez proste zezwolenie na powielanie. I coraz częściej się na to decydują, ponieważ mają niewiele do stracenia oraz dlatego, że to najprostszy sposób na pokazanie się i zostanie docenionym przez publiczność. Zamiast uzależniania się od systemu ochrony praw autorskich, twórcy zyskują najwięcej poprzez rezygnację z monopolu prawa autorskiego.

Nawet na samym początku trendy te zmuszały do postawienia oczywistego pytania. Jeśli prawa autorskie nie są tak naprawdę potrzebne, aby stymulować oryginalną twórczość, to w jakim celu istnieją? Jest dość oczywiste, że gdyby prawo autorskie nie istniało do tej pory, nie wynaleźlibyśmy go dzisiaj. Właśnie skończyliśmy budować gigantyczną maszynę kopiującą (Internet), która rośnie w tempie rozwoju urządzeń komunikacyjnych, a przy okazji umożliwia przesyłanie niewielkich sum pieniężnych miedzy ludźmi. Udostępnianie zasobów stało się dziś najnaturalniejszą rzeczą na świecie. Argument, że artyści są przez to w jakiś sposób krzywdzeni, jest obalany każdego dnia przez tysiące nowych dzieł, ukazujących się poprzez sieć, z w pełni określonym autorstwem, a jednak swobodnie dostępnych dla każdego. Jeśli by ktoś teraz zaprotestował, że kreatywność szybko zaniknie, jeżeli szybko nie ustanowi się instytucji i systemu ścisłej kontroli tego, kto ma prawo kopiować jakie materiały, można by jedynie spojrzeć na niego jak na szaleńca. Niemniej jednak, choć w ujęty nieco bardziej dyplomatycznym języku, jest to argument podnoszony przez lobby praw autorskich, aby wymusić jeszcze silniejsze regulacje.

Nie o kreatywność tu bowiem chodzi, co w chwilach szczerości milcząco przyznają nawet przedstawiciele przemysłu wydawniczego. Chociaż, z powodów wizerunku publicznego, liderzy przemysłu wygłaszają symboliczne deklaracje o potrzebie pomocy biednym artystom, aby mogli zarobić na chleb, ich bardziej szczegółowe i ważniejsze oświadczenia dotyczą zwykle finansowych efektów istnienia praw autorskich. Larry Kenswil z Universal Music Group, największej na świecie firmy nagraniowej, został zacytowany w The New York Times 5. stycznia 2003 roku, w artykule traktującym o schematach zabezpieczeń kopii cyfrowych: “Nie kupujecie muzyki, kupujecie klucz. Oto czemu służy zarządzanie prawami cyfrowymi: umożliwia ono działanie modeli biznesowych”.

Trudno sobie wyobrazić zwięźlejszą definicję przemysłu. Kenswil mógł powiedzieć również “Tak właśnie działają prawa autorskie: są na usługach biznesu”.

Niestety, nie cała propaganda wygłaszana przez przemysł jest tak szczera jak Kenswila. Oto jak Amerykańskie Stowarzyszenie Przemysłu Nagraniowego (RIAA) charakteryzuje prawo autorskie na swojej stronie http://www.riaa.org/:

Nie musisz studiować prawa, żeby być muzykiem, ale musisz wiedzieć, co oznacza prawny termin: “prawo autorskie”. Dla wszystkich artystów – poetów, malarzy, tancerzy, reżyserów, aktorów, muzyków, piosenkarzy, autorów piosenek – termin ten jest bardzo ważny.

Prawo autorskie jest dla nich czymś więcej niż tylko regulacją prawa własności intelektualnej zakazującą kopiowania, wykonywania lub rozpowszechniania utworów bez autoryzacji.

Daje im ono szansę doskonalenia swych dzieł oraz wykonywania badań i eksperymentów. Prawo autorskie to podstawowe prawo i przez wieki artyści walczyli o jego zachowanie – artyści tacy jak John Milton, William Hogarth, Mark Twain czy Charles Dickens. Twain podróżował do Anglii, aby chronić swoje prawa, Dickens przybył do Ameryki, aby uczynić to samo.

Czy czegoś Ci to nie przypomina? Typowy tekst Sprzedawców – bezczelnie powtarzających ten sam mit prawa autorskiego, wzbogacony o przykłady poszczególnych twórców, mający wzbudzić nasze poparcie dla artystów, dzielnie walczących o poziom swej sztuki. Nietrudno jednak spostrzec, że tych, którzy w toku dziejów radzili sobie dobrze bez pomocy praw autorskich, RIAA nie zalicza do grona “ogółu twórczych artystów”. Aktualny pozostaje komentarz profesora Pattersona, odnoszący się do praktykowanego przez Sprzedawców obyczaju wykorzystywania artystów jako szabelki, którą wymachuje się przed Parlamentem: “Czynili tak przywołując argumenty obliczone na wywołanie współczucia dla twórcy (zapominając naturalnie, iż to za ich sprawą znalazł się on w smutnym położeniu, które teraz budzi ich troskę), pozbawione zaś logiki i racjonalności” [10].

Kolejny akapit wprowadzenia do praw autorskich, rozpowszechnianego przez RIAA, jest jeszcze gorszy. Stanowi on skrótowe – bardzo wybiórcze – wprowadzenie do genezy prawa autorskiego, sławiące konieczność dziejową i lekceważące fakty:

Prawo autorskie narodziło się wraz ze “Statutem królowej Anny”, pierwszą w świecie regulacją praw autorskich, wydaną przez brytyjski Parlament w roku 1709. Sama jednak zasada ochrony praw artystów jest wcześniejsza. Choć nie jest to na pozór zajmująca historia – skoro trzeba było ustanowić precedens i chronić pewne prawa, włożono wiele czasu, wysiłku i pieniędzy w prawny bój, który toczył się całe wieki.

Podsumowywać w ten sposób historię praw autorskich to jakby mówić: “Krzysztof Kolumb popłynął do Ameryki, żeby dowieść, że Ziemia jest okrągła i zaprzyjaźnić się z Indianami”. Owszem, wydano wiele pieniędzy na batalie prawne, ale RIAA jest na tyle ostrożna, że nie mówi, kto je wydał, nie mówi też nic więcej o “zasadzie ochrony praw artystów”, która poprzedzać miała regulacje prawne.

Dalsza część tekstu utrzymana jest w podobnym duchu i zawiera tyle braków, błędów lub po prostu zwyczajnych kłamstw, że trudno sobie wyobrazić, jak ktokolwiek, kto wykonał nawet pobieżne badania, mógł coś podobnego napisać. Jest to w istocie kiepska propaganda wspierająca kampanię mającą na celu przekonanie opinii publicznej, że prawa autorskie są tak fundamentalną częścią cywilizacji jak prawa termodynamiki.

RIAA nie gardzi również jednym z ulubionych zagrań taktycznych współczesnego lobby praw autorskich: zrównywaniem nielegalnego kopiowania z nie mającym z nim nic wspólnego, a o wiele poważniejszym przestępstwem plagiatu. Hilary Rosen na przykład, stojąca niegdyś na czele RIAA, wygłaszała pogadanki w szkołach i liceach, próbując skłonić uczniów do przyjęcia poglądów przemysłu w kwestii własności informacji. Jak sama opisuje, przedstawiała rzecz następująco:

Najlepszy efekt daje analogia. Pytam ich: “Co robiliście w ubiegłym tygodniu?” Mogą odpowiedzieć, że pisali wypracowanie na jakiś temat. Więc kontynuuję: “Ach, napisałeś wypracowanie i dostałeś ocenę celującą? Czy przeszkadzałoby ci, gdyby ktoś mógł zabrać sobie twoje wypracowanie i również otrzymać szóstkę? Czy to by cię zmartwiło?” Gdy odczuwają, co znaczy samemu zainwestować, prawda staje się dla nich jasna.

Skoro jednak ludzie kopiujący płyty CD nie zastępują zazwyczaj nazwiska artysty swoim własnym, skonstruujmy pytanie, które Hilary Rosen powinna była zadać: “Czy miałbyś coś przeciwko temu by ktoś rozpowszechnił kopię twojej pracy, aby inni ludzie mogli odnieść korzyści z tego co napisałeś, a przy okazji zobaczyć, że dostałeś ocenę celującą?” Oczywiście studenci odpowiedzieliby “Nie, nie mielibyśmy absolutnie nic przeciwko”, czego jednak Rosen nie chciałaby usłyszeć.

RIAA celuje jedynie w nielogiczności swojej propagandy. Jej przesłanie jest w gruncie rzeczy takie samo jak reszty przemysłu wydawniczego, która permanentnie ostrzega przed wymianą plików przez Internet, rzekomo pozbawiającą twórców dobrej marki i zniechęcającą ich do pracy. I to pomimo przytłaczających dowodów, że prawa autorskie nigdy nie zapewniły artystom wiele środków do życia i że mogą bez przeszkód kontynuować tworzenie nie dbając o te prawa tak długo, jak długo istnieje możliwość dystrybucji ich prac. Ta kampania może brzmieć niewinnie lub głupio, jeżeli jest przedstawiana w sposób, w jaki ja to uczyniłem przed chwilą. Ale ponieważ przemysł walczy o przetrwanie i posiada ogromny budżet i doświadczone zespoły ludzi dbających o wizerunek publiczny firm, wydawcy odnoszą sukcesy w kształtowaniu opinii publicznej w zadziwiającym stopniu. Weźmy pod uwagę poniższy przypadek biednej kobiety z artykułu dotyczącego procesów o naruszanie praw autorskich wytoczonych przez RIAA (International Herald Tribune, 11 września 2003 roku):

Pewna kobieta, która otrzymała od RIAA wezwanie do stawienia się w sądzie powiedziała, że miała ogromne trudności z wytłumaczeniem swojemu 13-letniemu synkowi, dlaczego nie należy wymieniać się plikami przez internet.

“Powiedziałam: Wyobraź sobie, że napisałeś piosenkę, a słynny zespół rockowy ją wykonuje i nie płaci za to” – opisała matka, która jednak odmówiła podania swojego nazwiska ze względu na swoją sprawę sądową. “Odpowiedział: ‘Nie przejmowałbym się tym. To byłoby fantastyczne!‘. On jest w młodym wieku, kiedy nie dba się o pieniądze.” Matka powiedziała, że osiągnęłaby pewnie lepsze rezultaty, gdyby porównała wykorzystanie czyjejś piosenki do ściągania i odpisywania w szkole. [ta prawda bardziej ma się w USA niż w Polsce - przyp. tłum.]

(Pozostaje jedynie mieć nadzieję, że ten 13-letni chłopiec nie straci głowy, podczas gdy tak wielu dookoła najwyraźniej je potraciło.)

Kombinacja przychylności opinii publicznej z wypchanym portfelem lobby praw autorskich była niestety zdolna wywrzeć niebezpieczny wpływ na legislację. Efektem jest niepokojące zjawisko wzajemnego wspomagania się [dystrybutorów] w tworzeniu barier technicznych i prawnych, rzekomo wprowadzanych w celu walki z piractwem, mających jednak nieuniknione skutki dla każdego kopiowania (także legalnego). Elektroniczne zabezpieczenia przed kopiowaniem działają coraz częściej w oparciu o blokady sprzętowe, a rzadziej jako możliwe do usunięcia programy. Często te same korporacje, które są właścicielami zawartości nośników, produkują również sprzęt umożliwiający odtwarzanie. Czy kupiłeś może komputer od firmy Sony? A może płytkę CD z działu muzycznego Sony? To ta sama korporacja – i jej lewa ręka wie co czyni prawa. Lobby, współpracując z rządem sprawia, że te powiązania stają się jeszcze potężniejsze. W Stanach Zjednoczonych obowiązywać będzie teraz ustawa the Digital Millennium Copyright Act (Milenijna Ustawa o Prawie Autorskim Dzieł Elektronicznych), która zakazuje omijania zabezpieczeń elektronicznych, a nawet produkowania narzędzi umożliwiających obchodzenie zabezpieczeń. Niestety, od momentu kiedy większość sprzętu i oprogramowania automatycznie jest produkowana z podobnymi zabezpieczeniami, ustawa skutecznie zdławi autoryzowane powielanie i wiele innych czynności, które w przeciwnym wypadku zaliczyłyby się do kategorii “dozwolonego użytku” (fair use), w myśl obecnego prawa autorskiego.

Istotne jest zrozumienie, iż owe efekty uboczne nie stanowią przypadku ani nieprzewidywanych skutków szlachetnych starań, by ochronić artystów. Są one raczej integralną częścią strategii, która zasadniczo nie ma nic wspólnego z inspirowaniem twórczości. Celem tej trójczłonowej ofensywy przemysłu – kampanii reklamowej, walki prawnej oraz blokad sprzętowych – jest po prostu zapobieżenie pomyślnej finalizacji eksperymentu z Internetem. Żadna z organizacji głęboko zaangażowanych w realizację koncepcji własności intelektualnej oraz kontrolę kopiowania nie może czuć satysfakcji, gdy widzi jak powstaje system czyniący kopiowanie tak łatwym jak kliknięcie myszką. Organizacja taka pragnęłaby kontynuowania w jak najszerszym zakresie tego samego modelu płać-za-kopię, który używany był przez wieki, nawet jeśli podstawowa fizyka informacji zmieniła się, czyniąc płacenie-za-kopię przestarzałym.

Mimo że lobby praw autorskich jest w stanie doprowadzić do wydawania nowych przepisów, a nawet wygrywać niektóre procesy sądowe, pęka oto fundament tych zwycięstw. Jak długo jeszcze opinia publiczna wierzyć będzie w mit praw autorskich – koncepcję, iż prawa autorskie zostały wynalezione, aby umożliwić pracę twórczą? Mit ten dawał się dotąd utrzymać, ponieważ tkwiło w nim zawsze maleńkie ziarnko prawdy: chociaż prawa autorskie nie zostały wymyślone przez twórców ani wydane po to, by ich chronić, umożliwiły one rozległą dystrybucję wielu oryginalnych dzieł. Co więcej, wiele wydawnictw (przeważnie mniejszych lub posiadających jednego właściciela) zachowuje nadal godny podziwu zmysł kulturalnego przewodnictwa, subsydiuje niedochodowe lecz znaczące prace dzięki zyskom uzyskanym z tego, co sprzedaje się lepiej, niekiedy nawet całkowicie traci pieniądze na to, aby wydrukować rzeczy, które wydają się obiecujące. Ponieważ jednak wszystkich krępuje ekonomia druku na wielką skalę, wszyscy są ostatecznie zależni od praw autorskich.

Nie będziemy świadkami dramatycznej bitwy pomiędzy przemysłem wydawniczym a społeczeństwem kopiującym dzieła, z kulminacyjnym starciem, zakończeniem i niekwestionowanym zwycięzcą kroczącym w chmurze pyłu. Zobaczymy – widzimy już teraz – w zamian wyłanianie się dwóch nurtów: nurtu “praw zastrzeżonych” (the proprietary stream) oraz nurtu “wolnego” (the free stream). Codziennie coraz więcej ludzi dołącza do nurtu “wolnego”, z własnej woli, a rozmaitych przyczyn. Niektórym podoba się, iż nie ma tu barier dostępu, żadnych sztucznych ograniczeń. Dzieło odnosi sukces dzięki swym własnym zaletom jak i opinii odbiorców: chociaż nie ma powodu by nie korzystać z tradycyjnych technik marketingowych dystrybuując na “wolnych” zasadach, nie są na to przeznaczane aż tak ogromne nakłady, więc większe znaczenie ma po prostu opinia użytkowników. Inni dołączają do “wolnego” nurtu jako wysłannicy przemysłu wydawniczego i udostępniają część swej pracy na wolnych zasadach jako reklamę lub badanie rynku. Niektórzy szybko orientują się, że nie mają szansy na odniesienie sukcesu we współpracy z tradycyjnymi wydawcami i postrzegają “wolny” nurt jako równie dobry sposób na dotarcie do publiczności.

Ponieważ nurt wolnego dostępu do zasobów coraz bardziej się wzmacnia, ciążące na nim piętno będzie powoli zanikać. Zwykło się uważać, że różnica pomiędzy autorem wydawanym a niewydawanym polega na tym, że możesz przeczytać książki tego pierwszego, a tego drugiego już nie. Bycie wydawanym coś znaczyło. Tworzyło aurę powagi i świadczyło o tym, że ktoś ocenił twoją pracę i dał jej urzędową pieczęć aprobującą. Ale dziś różnica pomiędzy wydawanym i niewydawanym maleje. Wkrótce bycie wydawanym nie będzie oznaczać wiele więcej niż to, że jakiś wydawca stwierdził, iż twoja praca jest warta wydrukowania w dużym nakładzie, i może warta akcji promocyjnej. To może wpłynąć na popularność twojego dzieła, ale nie wpłynie znacząco na jego powszechność. Z drugiej strony, jest tak wiele niewydanych, lecz wartościowych prac, że brak wcześniejszych publikacji nie może być dłużej uznawany za argument automatycznie dyskredytujący autora. Mimo że “wolny” nurt nie korzysta z tradycyjnej ochrony praw autorskich, jednak strzeże ich i nieformalnie wymusza ich poszanowanie. Prace są często kopiowane i cytowane z podaniem źródła, ale próby “kradzieży” autorstwa są zazwyczaj szybko demaskowane i ogłaszane publicznie. Te same mechanizmy, które umożliwiają łatwe kopiowanie, sprawiają, że łatwo też wykryć plagiat. Trudno niepostrzeżenie wykorzystać czyjąś pracę, kiedy wyszukiwarka Google potrafi natychmiast zlokalizować oryginał. Na przykład nauczyciele wykorzystują wyszukiwarkę Google poszukując charakterystycznych fraz, gdy mają podejrzenie plagiatu w pracach studentów.

W obliczu takiej konkurencji lobby wydawnicze nie może jednak działać w nieskończoność. Zniesienie ochrony praw autorskich nie jest koniecznością; decydujący głos mają tu twórcy, z z własnej woli podejmujący decyzję o wydawaniu swych prac bez zakazu kopiowania, gdyż leży to w ich własnym interesie. W pewnym momencie stanie się oczywiste, iż wszystkie wartościowe materiały są rozprowadzane poprzez wolne kanały dystrybucji i ludzie po prostu przestaną korzystać z usług przemysłu wydawniczego. Prawa autorskie do dzieł książkowych mogą nadal formalnie obowiązywać, ale w praktyce nieużywane, zanikną.

Możemy milcząco przyzwolić, by zapoczątkowany proces został zatrzymany, zgadzając się na tworzenie zabezpieczeń sprzętowych, uniemożliwiających nam legalne kopiowanie, pozwalając na to, by lobby ochrony praw autorskich ustanawiało prawo według swoich własnych interesów (co doprowadzi do tego, iż nieustannie będziemy oglądać się za siebie w poszukiwaniu specjalnych oddziałów policji (“copyright police“)) oraz nie korzystając z “wolnego” nurtu w pełni, ponieważ zostały nam wpojone fałszywe bajki o tym, czym tak naprawdę jest ochrona praw autorskich.

Ale możemy też – jeśli dokonamy takiego wyboru – żyć w świecie, gdzie pojęcia takie jak “nakład wyczerpany” czy “biały kruk” są nie tylko przestarzałe, ale wręcz pozbawione sensu. Możemy żyć w urodzajnym i tętniącym życiem ogrodzie nieustannie ulepszanych prac, tworzonych przez ludzi, którzy po prostu chcą je udostępniać bez ograniczeń nakładanych przez rynek wydawniczy. Szkoły nie byłyby zmuszone do korzystania z przestarzałych podręczników z powodu marży wydawców, a każdy z nas mógłby legalnie dzielić się piosenkami z przyjaciółmi.

Droga do tego wiedzie przez zakwestionowanie mitu praw autorskich. Kopiowanie nie jest ani kradzieżą, ani piractwem. Jest tym, co czyniliśmy od tysięcy lat aż do chwili wynalezienia praw autorskich – i możemy robić to znowu, o ile nie pozwolimy się spętać anachronicznymi pozostałościami szesnastowiecznego systemu cenzury.

Ten artykuł jest udostępniony na wolnych zasadach i może być rozpowszechniany, cytowany i modyfikowany bez ograniczeń.
Jeżeli rozpowszechniasz wersję zmodyfikowaną, dołącz proszę odpowiednie informacje o źródłach pochodzenia.

Przypisy

[1] O wydarzeniach tych przeczytać można w każdym opracowaniu dotyczącym historii praw autorskich. Dobrym źródłem internetowym, uwzględniającym związane z nimi kwestie prawne jest “Prawa autorskie a ‘wyłączne prawa’ twórców”, http://www.lawsch.uga.edu/jipl/old/vol1/patterson.html , Journal of Intellectual Property, Vol. 1, No.1, Fall 1993, którego autorem jest prof. Lyman Ray Patterson, Pope Brock, profesor prawa Uniwersytetu w Georgii i ceniony specjalista w zakresie prawa własności intelektualnej. Jego opis najwcześniejszych praw autorskich jest zwięzły i pouczający:

Tym wydarzeniem w dziejach angloamerykańskiego prawa autorskiego, które dało początek jego kształtowaniu w XVII i XVIII w., było wydanie Karty Zrzeszenia Sprzedawców, zagwarantowanej w 1556 r. przez Filipa i Marię… Karta przyznawała sprzedawcom uprawnienie do wydawania “uchwał, rozporządzeń i statutów” w celach zarządzania “sztuką lub tajemnicą piśmiennictwa”, jak również władzę poszukiwania nielegalnych druków i ksiąg oraz innych rzeczy z prawem do “przejęcia, zabrania lub spalenia rzeczonych ksiąg czy przedmiotów, lub czegokolwiek wydrukowanego bądź przeznaczonego do druku wbrew postanowieniom ustawy, aktu czy też proklamacji…”

Uprawnienie do niszczenia nieprawomyślnych książek było korzystne dla władcy (jako broń przeciwko niezgodnym z prawem publikacjom) jak i dogodne dla sprzedawców (ochrona przed konkurencją). Wskazuje ono tym samym rzeczywisty cel wydania Karty: w niepewnej rzeczywistości monarcha chciał zapewnić sobie wsparcie Sprzedawców działających jako policja drukarska.

[2] Benjamin Kaplan, “Patrząc uważnie na prawa autorskie” (“An Unhurried View of Copyright“), Columbia University Press 1967, s. 4-5.

[3] Patterson ([1]) twierdzi wręcz: “Charakterystyka ustawowych praw autorskich jako praw autorskich twórcy należy jednak do największych oszustw w dziejach”.

[4] Kaplan ([2]), s. 6.

[5] Kaplan ([2]), s. 7-9.

[6] S. H. Steinberg, “Pięćset lat druku” (“Five Hundred Years of Printing” ), Penguin Books 1955, s. 218-23O ,wydanie poprawione z 1961 r.

[7] Kiedy zaczynałem pisać ten artykuł przypuszczałem, iż potrzeba kilku lat, by tego rodzaju urządzenia zostały wprowadzone na rynek. Myliłem się: serwis drukujący na żądanie http://www.newspaperkiosk.com istnieje już i działa.

[8] Zobacz na przykład http://www.mp3.com . (Chociaż prawa autorskie do większości utworów oferowanych na stronie są teoretycznie zastrzeżone, jest to bardziej odruch prawniczy niż cokolwiek innego. Utwory są przeznaczone do nieodpłatnego ściągania, słuchania i dzielenia się z innymi, i tak właśnie się je wykorzystuje).

[9] Opis jednej z technik finansowania oraz przegląd innych znaleźć można w: John Kelsey and Bruce Schneier, “Sprawozdanie ulicznego artysty a cyfrowe prawa autorskie” (“The Street Performer Protocol and Digital Copyrights“), http://www.firstmonday.dk/issues/issue4_6/kelsey/.

[10] Patterson; zobacz [1]

Serdecznie zapraszamy i zachęcamy do komentarzy – jednym z podstawowych celów naszej pracy było rozpoczęcie dyskusji nad zasadnością obecnej formy praw autorskich.

Czytaj dalej »

Problem naszej współczesnej cywilizacji polega na tym, że przestała zadawać pytania sobie samej. Niepostawienie pewnych pytań pociąga za sobą bardziej niebezpieczne skutki niż nieumiejętność dania odpowiedzi na te, które objęto już oficjalnym programem. Natomiast zadanie źle sformułowanego pytania zbyt często pomaga odwrócić uwagę od zagadnień naprawdę istotnych. Cenę milczenia płaci się w walucie ludzkich cierpień. W końcu to właśnie stawiając dobre pytania, sprawiamy, że los różni się od przeznaczenia, a dryfowanie od żeglugi. Kwestionowanie niepodważalnych przesłanek, na których opiera się konstrukcja naszego sposobu życia, jest zadaniem, które powinniśmy podjąć zarówno ze względu na naszych współtowarzyszy w człowieczeństwie, jak i nas samych.

Zygmunt Bauman

Ale akurat na to pytanie to my odpowiedź mieliśmy zanim zostało ono postawione…

“Bo my jesteśmy zdegustowani. Głównie tym, że – w myśl znanego rozróżnienia – z obywateli stajemy się konsumentami. Czyli, że horyzontem pokoleniowych pragnień – zamiast szlachetnej troski o dobro wspólne – staje się domek z ogródkiem i sobotnim grillem.

Więc chcielibyśmy sobie pewne rzeczy przemyśleć na nowo. Przemyśleć, czy aby na pewno obecna wersja kultury i gospodarki jest jedynie możliwą. Czy aby na pewno miała rację pewna Margaret T., która wmawiała wszystkim, że „There Is No Alternative” (TINA). Co do nas, to nie wierzymy, aby mogło być aż tak źle :). Czyli że musi być alternatywa. A więc AntyTINA. W gruncie rzeczy to właśnie tak moglibyśmy się nazywać.”

Idea grupy dyskusyjnej powstała w umyśle ojca Macieja Roszkowskiego już kilka lat temu. Marzeniem Ojca zdawały się być czasy, w których na krużgankach krakowskiego klasztoru dominikanów tłoczyli się dumni rewolucjoniści w rozciągniętych swetrach… Co więcej, dyskutując o sprawach wagi najwyższej, palili na tych krużgankach papierosy… Rewolucyjne czasy, rewolucyjne obyczaje… Ojciec Maciej kilka razy próbował wskrzesić ducha rewolucji – niestety zawsze liczba rewolucjonistów, poczatkowo nawet całkiem spora, zmniejszała się do kilku najdzielniejszych, których bez problemu mógł pomieścić klasztorny karcer…

I tak, z nadziei, że “może tym razem…” powstało w “Beczce” KTO. Ojciec, nauczony doświadczeniem, zorganizował pierwsze spotkanie w kacerze, który wyjątkowo okazał się za mały. I za mały był nie tylko podczas pierwszego spotkania, a spajająca nas nie jedynie duchowo ciasnota (bynajmniej nie umysłów) towarzyszyła dyskusjom KTO-siów do czerwca…

CO zrobił KTO?

KTO rozmawiał i dyskutował, KTO czytał i rozmyślał; KTO nakręcił nawet swój własny film o prawach autorskich.

Tematy, które nas zajęły:

Wreszcie – KTO planuje działać dalej. Poniżej dotychczas poufny “protokół” z jednego z ostatnich naszych spotkań czerwcowych. Burza mózgów, a pośród wypowiedzi wszelakich liczne perełki z pomysłami ocierajacymi się o genialność

co zamierzamy.pdf

Tematycznie zatem:

Odpowiedzialne zakupy, czytaj że jako konsumenci wpływ mamy:

www.ekonsument.pl
Ocena odpowiedzialności firm ze względu na wpływ, jaki ma sposób produkcji na: ludzi, zwierzęta i środowisko. Opracowana jest przez brytyjską organizację konsumencką ECRA (The Ethical Consumer Research Association). Polecam tu zakładkę „Dobre zakupy”, po wybraniu której, można wybrać rodzaj towaru, jaki nas interesuje.

Zestawienie prawie wszystkich światowych “big koncernów” znajduje się z kolei na stronach:
http://www.corporatecritic.org/home.aspx
w okienko ‘free search for companies’ po prawej wpisujesz nazwę firmy.

http://www.ethicalconsumer.org/
A tu polecam szczególnie zakładkę ‘ethiscore’ i okienko po lewej z wyborem różnych produktów np. telefonów komórkowych.

A potem już tylko do sklepu (-:
www.sklep.sprawiedliwyhandel.pl
Ceny mają wysokie, ale w końcu od święta, tudzież na prezent dla bliskich pewnie możemy sobie pozwolić na taki 100 % zakup…

Media informacyjne:

http://www.indymedia.org – w ośmiu obcych językach
http://pl.indymedia.org – po polsku
www.obywatel.org.pl

www.tompaine.com
www.alternet.org

oraz anarchistyczny portal, na którym można znaleźć czasem wartościowe informacje:
http://cia.bzzz.net

Handel międzynarodowy w świetle raportów:

www.globalexchange.org

Lokalne pisma amerykańskie:

www.villagevoice.com
www.alternet.org

Strony dotyczące tematyki Krajów Trzeciego Świata:

www.focusweb.org
www.oxfam.org
www.cafod.org
www.stopchildlabor.org (tu dzieci!)

Względność czasu, pojęcie horyzontu zdarzeń (z którego wynika, że żyjemy jedynie historią tego co nas otacza), świat przedstawiony w Matriksie, czy wcześniej w “Trzynastym Piętrze”, gry komputerowe jak wspomniana poniżej Second Life – to wszystko tematy, które zmuszają do refleksji nad (coraz bardziej) ulotną granicą pomiędzy tymi światami.

Tak na marginesie ciekawostka. W Matriksie jest scena, w której Neo wyciąga schowane w książce oprogramowanie i daje je człowiekowi czekającemu przed drzwiami. Książka jest nieprzypadkowa. To Simulacra and Simulation Jeana Budrillarda, która dla Wachowskich była jednym z najważniejszych dzieł podczas tworzenia scenariusza. Jest jej polskie tłumaczenie:
http://www.merlin.com.pl/frontend/browse/product/1,421363.html – przy okazji zobaczcie na tabelkę “Ci, którzy kupili ten tytuł…”, trochę jak w domu, nie? :)

W prawdziwym gąszczu materiałów jako “obowiązujący” chcielibyśmy polecić artykuł, do którego link podał już Staszek. Tekst prosty w odbiorze i wciągający, a niektóre akapity (np. historia rozwoju komputerów od czasów kart perforowanych) można sobie z czystym sumieniem darować.

Warto przyglądnąć się też zjawisku, jakim jest gra Second Life. Zamiast się o niej rozpisywać podamy garść odnośników, w kolejności uznanej przez nas za zasadną :)

http://www.gazetawyborcza.pl/1,75480,3809977.html – Moje drugie życie
http://pl.wikipedia.org/wiki/Second_Life
http://serwisy.gazeta.pl/swiat/1,34257,3884893.html – Szwecja otwiera swoją ambasadę
http://www.2life.pl/ – filmik-reklama

Wywiad z Peterem Singerem, zamieszczony onegdaj w GW:

Nie każde życie jest warte życia

Rozmowa z Peterem Singerem 04-02-2005, ostatnia aktualizacja 04-02-2005 20:34

Postęp technologiczny w medycynie jest nie do pogodzenia z zasadą świętości życia ludzkiego. Ludzie od dawna nie wierzą w tę zasadę i się do niej nie stosują – mówi znany z radykalnych poglądów etyk Peter Singer

Sławomir Zagórski, Tomasz Żuradzki: Rodzice dokładnie planują nie tylko narodziny dzieci, ale – dzięki zapłodnieniu in vitro – także ich genetyczne wyposażenie. Za życia wszyscy są wegetarianami, szanują zwierzęta, noszą buty ze skaju. Dzięki eutanazji umierają w porę, bez bólu, oszczędzając cierpień sobie i rodzinie. Taki jest idealny świat w Pańskich książkach.

Peter Singer: To całkiem pociągająca wizja. Mam wątpliwości, jeśli chodzi o zapłodnienie in vitro. Naturalny sposób prokreacji jest zdecydowanie łatwiejszy i mniej kosztowny. Jeśli jednak chcemy wprowadzać jakieś genetyczne ulepszenia, to musimy skorzystać z in vitro.

Nie widzi Pan nic odrażającego w genetycznym ulepszaniu ludzi?

- Nie. Chciałbym, byśmy rodzili się wolni od zapisanych w naszych genach chorób. Później, kiedy już uda się nam dokonać odpowiednich odkryć, chciałbym, by dzięki genetyce ludzie stali się bardziej wrażliwi, bardziej współczujący, bardziej inteligentni. Zdaję sobie sprawę, że nie stanie się to ani jutro, ani pojutrze, ale kiedyś z pewnością do tego dojdziemy.

Nie przeraża Pana wizja, że grozi nam koniec ludzkości jako jednego gatunku? Dzieci bogatych będą mądre i piękne dzięki inżynierii genetycznej, a dzieci biednych odziedziczą cały bagaż złych genów.

- Ja w to nie wierzę. W moim idealnym świecie nie będzie podziału na bogatych i biednych. Nie będzie w nim miliardów nędzarzy, którzy nie są w stanie zapewnić dzieciom opieki medycznej i wykształcenia. Najpierw musimy zaspokoić podstawowe potrzeby ludzi, ale kiedyś dojdziemy także do tego, że każdy z nas będzie miał wpływ na to, jakie dzieci mu się urodzą.

Twierdzi Pan, że człowiek niesłusznie uzurpuje sobie prawo króla wszystkich stworzeń i zabija zwierzęta. Jednocześnie odrzuca Pan fundamentalną dla chrześcijan zasadę świętości życia, mówiąc, że liczy się wyłącznie jego jakość.

- O świętości życia ludzkiego mówi się na prawo i lewo, ale ludzie od dawna nie wierzą w tę zasadę i się do niej nie stosują. Nie mówią wprost o tym, co robią, lecz zasłaniają się stwierdzeniami typu: “Nie kończymy życia, tylko odłączamy nadzwyczajne środki podtrzymujące życie”. Albo: “Podajemy morfinę nie po to, by zakończyć życie, ale by uśmierzyć ból, choć wiemy, że taka dawka będzie śmiertelna”. Podobnych przykładów są dziesiątki i dlatego moim zdaniem idea świętości życia już nie obowiązuje. Postęp technologiczny w medycynie jest nie do pogodzenia z zasadą świętości życia ludzkiego.

Ależ to jest podstawa naszej cywilizacji, praw człowieka, szacunku dla drugiego człowieka!

- Ludzie od dawna nie traktują życia jako wartości najwyższej. Mamy dziś największą epidemię w historii świata. W Afryce wirusem HIV zakaziło się blisko 30 mln ludzi i bez leków ci ludzie umrą jak muchy. A my co? Rozprawiamy, że może za rok uda się nam leczyć co dziesiątego z nich. A jaką mamy dla nich radę, by postawić tamę wirusowi? Wierność i wstrzemięźliwość. I jak się ma do tego świętość życia? Moim zdaniem etyka świętości życia stała się czysto retoryczna.

Narodziny

Tyle że porzucenie zasady świętości życia ludzkiego na rzecz troski o jego jakość prowadzi do szokujących konsekwencji. Może się okazać, że czasami większym złem jest np. zabicie dorosłego szympansa niż nowo narodzonego dziecka.

- Nowo narodzone dzieci mają zazwyczaj rodziców, którzy się nimi opiekują, i śmierć noworodka jest dla nich oczywistą tragedią. Być może dla matki szympansicy jest to także tragedia, ale sądzę, że ludzie odczuwają to bardziej dotkliwie. Dlatego w normalnych warunkach zabicie nowo narodzonego dziecka jest większym złem.

Faktycznie zdarzają się też przypadki, gdy rozstrzygnięcie tego dylematu jest trudniejsze. Wyobraźmy sobie np. sytuację, że rodzice nie chcą, by ich dziecko żyło, bo jest bardzo ciężko chore, i wydaje im się, że jego życie nie byłoby dobrej jakości lub że ciężar opieki nad nim utrudniłby w znacznym stopniu opiekę nad pozostałymi dziećmi. W takim przypadku śmierć dziecka nie jest aż taką tragedią, można się z nią łatwiej pogodzić niż ze śmiercią szympansa, ponieważ nie wpływa ona negatywnie na nikogo, a możliwości dorosłego szympansa są znacznie większe niż ludzkiego noworodka.

Naturalnie, rozpatrujemy to czysto teoretycznie – proszę nie zrozumieć, że ja kogokolwiek namawiam do eksterminacji zdrowych niechcianych dzieci.

Idąc za Pańskim rozumowaniem, możemy uznać, że życie jednych ludzi jest bardziej wartościowe od życia innych, np. wartość życia noworodka jest niższa od wartości życia dorosłego człowieka!

- Bo tak rzeczywiście jest. Amerykański filozof James Rachels wymyślił określenie “żyć życiem biograficznym”. Chodzi o zdawanie sobie sprawy z tego, że istniejemy w czasie. Otóż dorosły człowiek może rozmyślać o swoim życiu, może planować, co zrobi w przyszłości, a noworodek tego wszystkiego nie potrafi. Zabicie dorosłego bez jego zgody jest uniemożliwieniem spełnienia jego pragnień; zabicie noworodka nie prowadzi do niespełnienia pragnień, bo noworodek ich nie ma. W tym kontekście przerwanie biografii w pół drogi jest większą krzywdą niż śmierć istoty, która nie ma świadomości, kim jest, i nie może jeszcze niczego planować.

Pan próbuje obalić nasze intuicje dotyczące równej wartości życia wszystkich ludzi, bez względu na wiek, rasę, płeć, inteligencję…

- Proszę zwrócić uwagę na to, czyją śmierć przeżywamy najboleśniej. Można to opisać w postaci krzywej obrazującej zależność pomiędzy wiekiem osoby, która umiera, a poziomem cierpienia, jaki ten fakt wywołuje wśród najbliższych. Początkowo krzywa ściele się nisko, potem coraz gwałtowniej pnie się w górę, następnie osiąga plateau, by pod koniec życia znów wyraźnie opaść. Dość powszechnie uważa się, że śmierć noworodka jest mniejszą tragedią niż śmierć pięciolatka. To logiczne, bo w pięciolatka zainwestowaliśmy już przecież opiekę i miłość, wiemy, jaką osobą jest to dziecko. Pięciolatek wydaje nam się ważniejszą częścią społeczności niż noworodek. Podobnie na ogół mniej przeżywamy śmierć 90-letniej staruszki niż kogoś w kwiecie wieku.

Ale nie da się jednoznacznie wyznaczyć granicy, poniżej której możemy uznać, że życie ludzkie jest niewarte istnienia. Czy nie lepiej przyjąć, że zawsze jest ono święte?

- Faktycznie, nie sposób wyznaczyć takiej granicy obiektywnie. Mogę jednak przytoczyć przypadki, kiedy życie wydaje się całkowicie pozbawione wartości. Na przykład życie dzieci rodzących się bez mózgu, których główki wypełnione są nie tkanką nerwową, lecz płynem. Takie dzieci nie mają i nigdy nie będą miały świadomości. Zwykle umierają dość szybko po porodzie, ale czasem wegetują przez kilka-kilkanaście miesięcy. Uważam, że taka wegetacja nie ma sensu, ponieważ wyłącznie powiększa cierpienie rodziców. Po to, by życie było warte przeżycia, musi istnieć świadomość. Dziecko bezmózgowe nie ma świadomości i dlatego jego życie nie jest warte, by trwać.

Jednak jeśli zaczniemy analizować inne, mniej dramatyczne przypadki chorób, ustalenie granicy, czyje życie ma jeszcze wartość, a czyje już nie, faktycznie staje się znacznie trudniejsze. Wyobraźmy sobie bowiem dwójkę dzieci chorych na rozszczepienie kręgosłupa [choroba, w wyniku której może nastąpić porażenie nóg, utrata kontroli nad wydalaniem, często także upośledzenie umysłowe - red.]. Jedno ma troskliwych rodziców, którzy otaczają je opieką, a drugie ląduje w domu opieki, bo rodzice je odrzucili. Czy jest różnica w wartości życia tej dwójki dzieci? Moim zdaniem odpowiedź narzuca się sama.

To rozumowanie jest niedorzeczne. Rodzice kochający swoje poważnie chore dziecko mogą być szczęśliwi. Jednak zabiegając wyłącznie o jakość życia, powinniśmy ich namawiać, by pozbyli się chorego i zdecydowali na urodzenie kolejnego, zdrowego dziecka.

- To, jaką decyzję podejmą rodzice, powinno zależeć wyłącznie od ich uczuć i stopnia przywiązania do dziecka. Jeśli znajdują w sobie wystarczająco dużo miłości i sił, by opiekować się kalekim dzieckiem, to chwała im za to. Jeśli natomiast nie mają w sobie tych uczuć, powinni zdecydować się na drugie dziecko.

Czy możemy uzależniać prawo do życia od woli rodziców?

- Nie zawsze i nie w każdej sytuacji. Jeśli np. dziecko miałoby cierpieć ponad miarę przez dziesięć lat, a następnie umrzeć, i być może przez całe swoje życie nie byłoby w stanie pojąć, co się wokół niego dzieje, to myślę, że byłoby lepiej, gdyby mogło odejść wcześniej. Decyzja rodziców o utrzymywaniu przy życiu ciężko chorego dziecka na siłę byłaby dla mnie okrucieństwem.

Natomiast w przypadku innych, lżejszych chorób uważam, że decydujący głos powinien należeć do rodziców. Ale nie powinni czuć przymusu, by urodzić i wychowywać dziecko, które będzie dla nich ciężarem, i by musieli potem do końca życia żałować, że nie mają innego, zdrowego dziecka. Podjęta decyzja powinna być wypadkową interesów rodziców i dziecka.

Historia zna złowrogie konsekwencje takich poglądów – np. w Szwecji sterylizowano psychicznie chorych.

- Trudno to pochwalać, zwłaszcza że choroby psychiczne nie są dziedziczne w 100 procentach. Jeśli istnieje poważne zagrożenie, że dziecko, które jakaś para może spłodzić, będzie bardzo cierpieć, a następnie umrze, to uważam, że należy zastosować wszelkie możliwe metody, by zapobiec ciąży. Nie wiem, czy zastosowałbym przymusową sterylizację, jednak na pewno próbowałbym przekonać ich, by nie mieli dzieci.

Życie

Naprawdę nie potrafi Pan dostrzec, że cierpienie może prowadzić do czegoś pozytywnego?

- Jestem pewien, że zdecydowana większość cierpienia, jaka jest na świecie, nie przynosi niczego dobrego. Gdyby udało się zlikwidować lwią część cierpienia, i tak pozostałaby odrobina, która byłaby wystarczającym kontrastem, by odczuwać szczęście.

Ludziom potrzeba umiarkowanego niedostatku rzeczy, których pożądają lub potrzebują, by osiągnąć spełnienie. Ale naprawdę nie potrzebują cierpieć.

Nasze cierpienie może nadawać sens życiu. W chrześcijaństwie może prowadzić do zbawienia, nawet egzystencjalista Albert Camus pisał w “Dżumie” o potrzebie świeckiego heroizmu.

- Nie zgadzam się z postulatami religii. Szczególnie chrześcijaństwo ma kłopoty z wyjaśnieniem problemu cierpienia. Jeżeli Bóg jest wszechpotężny i dobry, to trudno zrozumieć, dlaczego istnieje cierpienie. Wydaje mi się, że istnieje pewna psychologiczna potrzeba, by móc powiedzieć, iż w gruncie rzeczy dzięki cierpieniu w jakiś sposób sprawy zawsze przybierają pozytywny obrót.

Traktuje Pan gloryfikację cierpienia przez religie jak jakieś dziwactwo.

- Uważam za niepoważne mówienie, że cierpienie samo w sobie jest dobre. Gdybym wyruszył do biednego rozwijającego się kraju, by pomóc jego mieszkańcom, wiedząc, że narażę się na trudne warunki klimatyczne, że nie będzie tam kawiarenek i teatrów – to byłby to dobry uczynek, bo poświęciłbym się, by pomóc innym. W takim przypadku człowiek godzi się na cierpienie, ponieważ pragnie pomóc innym. Takich ludzi podziwiam. Jednak gdy ktoś twierdzi, że cierpienie samo w sobie jest dobre – to uważam, że jest w błędzie. Nie uważam, by godne pochwały było np. samobiczowanie się lub umartwianie na pustyni praktykowane przez chrześcijańskich świętych. Sądzę zresztą, że większość ludzi podziela moją opinię.

Jeśli przyjmiemy, że naszym moralnym obowiązkiem jest wyłącznie zmniejszanie sumy cierpienia w świecie, to dojdziemy do absurdalnych konsekwencji – np. możemy zabić dorosłego człowieka, który jest potwornie bogaty, a przy tym skąpy, a jego liczna rodzina szczerze się ucieszy ze spadku.

- Mnie nie chodzi o szczęście, lecz o zaspokojenie potrzeb. Nie jestem hedonistycznym utylitarystą. Dla mnie ważne jest, by ludzie mogli zaspokoić swoje pragnienia, marzenia, potrzeby, swoje – jak to się to określa w języku etyki – preferencje.

Jeśli chodzi o uśmiercanie ludzi po to, by dysponować lepiej ich majątkiem – to trudno wyobrazić sobie wprowadzenie takiego prawa. Moglibyśmy to nazwać przypadkiem Raskolnikowa ze “Zbrodni i kary”. To uniemożliwiłoby istnienie stabilnego społeczeństwa, w którym ludzie pracowaliby, gromadziliby dobra i czuliby się bezpiecznie. Ale wyobraźmy sobie, że ta okropna osoba, która trzyma w garści wielki majątek i nie robi z niego pożytku, nagle ginie w wypadku samochodowym. W myśl mojej teorii świat stałby się lepszy, ponieważ dzięki temu cała jej rodzina zaspokoiłaby swoje preferencje.

Czyli powinniśmy powstrzymać się od zabijania skąpych bogaczy nie z powodów etycznych, ale wyłącznie dlatego, że groziłoby to utratą stabilności społecznej? To jakiś absurd!

- Zabicie kogokolwiek, kto chce żyć, zawsze jest złem. Czasami korzyść wielu ludzi może jednak przeważyć zło wynikające z zabicia pojedynczej osoby. Nie możemy się jednak zgodzić na to, by prawo zabijania bogaczy było powszechne. Moja odpowiedź jest więc następująca: konsekwencje wynikające z zabójstwa są w takiej sytuacji na tyle poważne, że nie ma sensu zastanawiać się, jak bardzo zyskałyby na tym możliwości zaspokojenia potrzeb wielu ludzi.

Śmierć

W Pańskim idealnym świecie to człowiek wybiera czas swojej śmierci.

- Tak, chciałbym, żeby to leżało w gestii każdego z nas. Jeżeli ktoś zechce żyć tak długo, jak tylko możliwe, a następnie umrzeć w naturalny sposób – proszę bardzo. Ale jednocześnie chciałbym, by istniała możliwość wyboru, by ludzie, którzy uznają “no dobra, dosyć tego, moje życie uległo degradacji, jego jakość jest nie do przyjęcia, cierpię na wiele sposobów, chcę odejść”, mogli to uczynić.

Ale to, czy ktoś nieuleczalnie chory chce popełnić samobójstwo, zależy od tego, w jaki sposób go traktujemy, od klimatu, jaki istnieje wokół cierpienia i śmierci, od tego, czy najbliżsi skłonni są opiekować się nim w ostatnim okresie życia. Przecież zalegalizowanie i powszechna dostępność eutanazji wywoła nacisk na starsze osoby, by częściej sięgały po to rozwiązanie.

- To prawda – zmienia się społeczny klimat wokół eutanazji, ale moim zdaniem te zmiany idą we właściwym kierunku. Wydaje mi się całkiem naturalne, że rodzice starają się nie być ciężarem dla własnych dzieci. Rodzice wielokrotnie poświęcają się dla dobra swoich pociech, więc jeżeli ktoś jest umierający i wie, że czeka go tylko parę miesięcy życia, a jakość tego życia jest już bardzo niska, i uważa, że córka, uznając opiekę nad nim za swój obowiązek, porzuci karierę, to ja w decyzji o eutanazji nie widzę niczego złego. Wielu rodziców może uznać, że kariera dziecka jest ważniejsza, i uważam, że powinniśmy to uszanować.

Nie boi się Pan, że jeśli raz złamiemy przykazanie “nie zabijaj”, to potem będziemy mieli problem z wyznaczeniem nowej granicy między zabójstwem a tym, co jest tylko ulżeniem w cierpieniu?

- Już dziś za sprawą postępu w medycynie określenie tej granicy jest zasadniczym problemem. Można ją wyznaczyć w wielu miejscach. Musimy też uwzględnić krzywdę, jaką tradycyjna etyka wyrządza tym, których cierpienie jest dziś niepotrzebnie przedłużane.

Nie sądzę, żeby akceptacja dla eutanazji zmieniła nasz stosunek do zabójstwa w ogóle. Np. w tradycyjnych społecznościach Eskimosów było utartym zwyczajem, że mężczyzna zabijał swoich rodziców, co nie zmieniało powszechnego potępienia dla zabijania innych ludzi. Ta praktyka pokazuje, że tę granicę można wytyczyć gdzie indziej, niż istnieje ona dziś, bez złowrogich konsekwencji.

Wielu ludzi uważa, że te złowrogie konsekwencje już dziś widać gołym okiem. Holenderscy lekarze przyznali ostatnio, że pomogli umrzeć 22 śmiertelnie chorym noworodkom. Te dzieci nie mogły same decydować o swoim losie.

- Uważam, że holenderscy lekarze postąpili słusznie. Przedłużanie cierpienia noworodków i cierpienia ich rodziców byłoby niehumanitarne.

O swojej śmierci też myśli Pan w ten sposób?

- Dopóki będę zdolny do podejmowania decyzji o samym sobie, to chciałbym mieć możliwość powiedzenia, że dość, że już nie chcę dalej żyć. Sprawa się komplikuje, gdybym zapadł na chorobę Alzheimera i nie był w stanie kontrolować sytuacji. Rozmawiałem o tym z żoną i ona zdaje sobie sprawę, że w pewnym momencie – gdy już nie będę rozpoznawał własnych dzieci lub gdy nie będę mógł funkcjonować w świadomy sposób, to znaczy czytać i rozumieć, co czytam – to już nie jest to życie, które chciałbym wieść.

I co wtedy?

- Mam nadzieję, że żona będzie w stanie mi pomóc

Zwierzęta

Z jednej strony odrzuca Pan etykę świętości życia, z drugiej jest Pan zagorzałym obrońcą praw zwierząt, wegetarianinem. To się nie kłóci?

- W naszym świecie to wyłącznie ludzie mają najrozmaitsze prawa, zwierzętami zaś, niestety, mało kto się przejmuje. Tymczasem ja uważam, że każde stworzenie zdolne do tego, by cierpieć, ma prawo, by jego cierpienie zostało zauważone. Powinniśmy odrzucić doktrynę, która stawia życie przedstawicieli naszego gatunku ponad życiem przedstawicieli innych gatunków. Z punktów widzenia różnych istot każde życie ma taką samą wartość.

Ale czy można porównywać cierpienie ludzi i zwierząt? Nawet taki utylitarysta jak John Stuart Mill pisał, że “lepiej być niezadowolonym człowiekiem niż zadowoloną świnią”.

- Rzeczywiście, im bardziej zwierzę różni się od nas, tym trudniej ocenić jego cierpienie. Nie mam pojęcia, jak np. cierpi wąż. Ponieważ jednak nie mam pojęcia, muszę zakładać, iż w pewnych okolicznościach jego cierpienie jest spore. Ale podobnie jest z niemowlęciem – skalę jego cierpienia też mi trudno ocenić. Możemy na te tematy filozofować, natomiast robienie szczegółowych porównań, kto w konkretnej sytuacji cierpi bardziej – człowiek czy świnia – wydaje mi się mało sensowne.

Prawdziwy problem w tym, że człowiek, zadając zwierzętom ból, w ogóle nie przyjmuje do wiadomości, iż naraża je na straszliwe cierpienia. No bo jak inaczej nazwać to, co dzieje się – także u was, w Polsce – np. ze świniami? Te koszmarne fermy, pełne ciasnych, śmierdzących, betonowych boksów. W każdym z nich stłoczone ponad miarę, brudne, duszące się od smrodu, ogłupiałe świnie. A do czego to nam potrzebne? Ano po to, by jak najmniejszym kosztem wyprodukować szynkę, wieprzowinę, kiełbasę czy bekon, i to w sytuacji, kiedy możemy spokojnie wyżywić się bez tych wszystkich rarytasów. Zwierzęta są na straconej pozycji, nawet jeśli stosunkowo mało ważne interesy ludzi stoją w sprzeczności z ich podstawowymi, życiowymi interesami.

Dlaczego mamy mieć obowiązki wobec zwierząt, skoro one nie mają obowiązków wobec nas?

- To prawda. Ale rozpatrzmy następujący przypadek: budujemy elektrownię jądrową, a pochodzące z niej radioaktywne odpady umieszczamy w stalowej beczce i wrzucamy do Bałtyku. Przez najbliższe 150 lat nikomu z tego powodu włos z głowy nie spadnie, ale po tym okresie beczka skoroduje i odpady będą niszczyć środowisko przez kolejne 100 tys. lat. Teoretycznie nie warto się przejmować tymi, którzy urodzą się za 150 lat, bo oni nie mogą się nam odwdzięczyć, a jednak nie powinniśmy wrzucać radioaktywnych beczek do morza. Marna byłaby to etyka, która opierałaby się wyłącznie na zasadzie wzajemności.

Człowiek może debatować nad słusznością swojego postępowania.

- Racja, ale nie możemy prowadzić takich dyskusji z nowo narodzonymi dziećmi ani z ludźmi głęboko upośledzonymi umysłowo. Tymczasem nikt nie podważa tego, że mamy wobec nich moralne obowiązki. Byłoby bardzo niemoralne, gdybyśmy traktowali ludzi głęboko upośledzonych w taki sposób, w jaki traktujemy dziś zwierzęta.

Z ludźmi upośledzonymi dzielimy jednak przynależność do Homo sapiens.

- Nasz dzisiejszy stosunek do zwierząt skażony jest szowinizmem gatunkowym, który moim zdaniem niewiele się różni od rasizmu. Zaakceptowanie wyższości Homo sapiens stawia nas w takiej sytuacji jak rasistów dających preferencje tym, którzy są przedstawicielami ich rasy. Skoro mam więcej wspólnych genów z ludźmi pochodzącymi z Europy niż z Afryki, czy to mnie uprawnia, bym traktował Europejczyków lepiej niż czarnych?

Nie pojmuję, dlaczego mielibyśmy akceptować tradycję, która stawia Homo sapiens na piedestale. Ta tradycja wywodzi się z chrześcijaństwa głoszącego, iż człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, a zwierzęta nie. Bóg sprawił, że panujemy nad zwierzętami. Nie uznaję tych prawd i dlatego uważam, że nie mamy prawa stawiać granicy w tym miejscu.

Ameryka

Czy dzisiejsze społeczeństwa ewoluują w stronę porzucenia etyki świętości życia?

- Stany Zjednoczone – nad czym zresztą ubolewam – zmierzają w kierunku protestanckiego chrześcijaństwa. Ale niektóre kraje, choćby skandynawskie, Holandia, Australia czy w jakiejś mierze Wielka Brytania, dążą w kierunku poglądów utylitarystycznych. Jednak trudno mi powiedzieć, czy to tendencja ogólnoświatowa.

Dlaczego martwi Pana religijność Amerykanów?

- Religia uniemożliwia odnalezienie własnego światopoglądu, utrudnia krytyczne dokonywanie wyborów. Choć w USA więcej ludzi chodzi do kościoła niż w Europie, to jednocześnie Amerykanie są bardziej samolubni. USA są krajem, który przeznacza bardzo mało funduszy na pomoc zagraniczną, znacznie mniej – jeśli popatrzeć na procent PKB – niż kraje skandynawskie czy Holandia i mniej niż inne kraje europejskie. USA odmówiły też podpisania porozumienia z Kioto, co moim zdaniem świadczy o egoizmie. Amerykanie nie myślą o innych.

Nie zauważyłem też, by Amerykanie dzięki religii mieli bardziej satysfakcjonujące życie. Jeżeli przyjrzymy się mniej religijnym Włochom czy Francji, to stwierdzimy, że może w tych krajach ludzie żyją w jakiś sposób pełniej. Nie poświęcają tyle uwagi co Amerykanie kupowaniu różnych towarów, zarabianiu pieniędzy, nie martwią się bez przerwy o większy samochód czy dom.

Nie obawia się Pan, że Pańska filozofia może być użyta przeciwko słabym i chorym w niedemokratycznych krajach? Marks był przerażony, gdy dowiedział się, że jego idee znajdują podatny grunt w carskiej Rosji.

- Zawsze należy się liczyć z tym, że ktoś użyje naszych przekonań do niecnych celów. Przez wieki autorytarni przywódcy wypaczali chrześcijańską doktrynę, po to by niszczyć przeciwników politycznych i siać nienawiść wśród niechrześcijan. Najlepiej byłoby nie trzymać się kurczowo opartej na religii etyki świętości życia, lecz respektować różnorodne poglądy i stwarzać klimat do otwartej dyskusji.

Takie kraje jak Holandia, gdzie eutanazja jest zalegalizowana, mogą być dobrym wzorem do naśladowania, ale tylko dla tych państw, które mają opiekę medyczną na wysokim poziomie. Dla krajów, w których nikt nie decyduje się na eutanazję dlatego, że go nie stać na leczenie, i w których lekarze mają bliski kontakt ze swoimi pacjentami. To nie jest wzór dla wszystkich.

Czy Pana poglądy nie są tylko intelektualną prowokacją?

- Owszem, sprawia mi przyjemność, gdy zmuszam ludzi do przemyślenia swoich poglądów, ale nie wydaje mi się, bym kiedykolwiek powiedział coś, w co nie wierzyłem. Niektórzy etycy starają się mówić tak, by zapewnić ludzi, że w gruncie rzeczy wszystko jest w porządku. Ja tylko, bardziej niż inni, otwarcie stawiam problemy.

Powinniśmy być przygotowani do zmiany naszych przekonań, a przynajmniej rozważyć je na nowo. Zauważmy, jak wiele spośród ważnych moralnych przekonań uległo ostatnio fundamentalnym zmianom. Chociażby w kwestii rasizmu. 50-60 lat temu w niektórych stanach USA ludzie byli przekonani, że małżeństwa pomiędzy ludnością pochodzenia afrykańskiego a białymi są głęboko niestosowne. Dziś nikt już tak nie myśli. Albo homoseksualizm. Jeszcze całkiem niedawno mówiono, że to grzech albo choroba psychiczna. Jest wiele innych poglądów – choćby nasz stosunek do życia i śmierci – które powinniśmy na nowo przemyśleć i których nie powinniśmy traktować z góry jako nienaruszalne.

Rozmawiali Sławomir Zagórski i Tomasz Żuradzki

*** Prof. Peter Singer – jeden z najsłynniejszych współczesnych bioetyków, pracuje w Center of Human Values na uniwersytecie Princeton i na Uniwersytecie w Melbourne. Urodził się w 1946 r. w Australii. Jest zwolennikiem utylitaryzmu – kierunku filozoficznego, który w swojej klasycznej postaci głosi, że jedynym kryterium oceny naszego postępowania jest to, czy przynosi ono największe szczęście największej liczbie ludzi. Najsłynniejszym dziełem Singera jest wydane w 1975 roku (w Polsce w 2004 roku) “Wyzwolenie zwierząt”, w którym uznaje, że każda istota zdolna do odczuwania cierpienia – bez względu czy jest to człowiek czy zwierzę – zasługuje na to by wziąć pod uwagę jej cierpienie. W 1994 roku opublikował książkę “O życiu i śmierci. Upadek etyki tradycyjnej” (wydanie polskie – 1997 rok), w której dowodzi, że w związku z postępem medycyny etyka oparta na zasadzie świętości życia ludzkiego nie da się dłużej utrzymać. Jest też autorem przetłumaczonego na kilkanaście języków podręcznika “Etyka praktyczna” (wydanie polskie – 2003 rok). Największe kontrowersje wzbudza jego poparcie dla eutanazji – także tej przeprowadzanej na nieuleczalnie chorych dzieciach – oraz pomysł, by rodzice mieli prawo decydować o tym, czy chcą mieć dziecko nawet po jego urodzeniu. Singer od ponad 30 lat jest wegetarianinem, cały dochód ze sprzedaży “Etyki praktycznej” przeznaczył na rzecz walczącej z głodem agencji Oxfam.

Po co? Bo jest wiele do zrobienia, przede wszystkim w naszym sposobie postrzegania kobiecości i męskości. Przytaczana już tu wszechogarniająca mądrość ludowa powiada, że toczy się między nami wieczna walka i, że “kobiety, to bracie nie zrozumiesz”… Chodzi o to, żeby dostrzec, że poznawanie siebie nawzajem pomaga nie tylko się zrozumieć, ale także wzajemnie reagować na swoje potrzeby – w praktyce takie podejście zlikwidowałoby wiele naszych kłopotów, także problem dyskryminacji kobiet (a i mężczyzn nierzadko…) w pracy zawodowej, w polityce, w życiu społecznym, w Kościele (sic!). Dlatego proponuję odrobinę lektury.

Na początek wywiad z minister Joanną Kluzik-Rostkowską o sytuacji kobiety i rodziny w Polsce wraz z bardzo mądrymi propozycjami, jak rozwiązać wiele problemów społecznych i demograficznych.

“Tacie urlop się należy!”

Takich kobiet nam w polityce potrzeba. Dlaczego jest ich tak mało? Dla zainteresowanych problemem dyskryminacji w polityce i w pracy zawodowej tekst w formacie pdf:

kobiety-w-polsce.pdf

lub ciekawy artykuł na stronie fundacji Kobiety dla Kobiet:

Kobiety na rynku pracy

Do tego artykuł z cyklu, który ostatnio proponuje “Polityka”. “Nie boję się ciąży” deklaruje Kurt Iversen, dyrektor firmy Baltic Accountants and Consultants w Warszawie. Oczywiście trzeba wziąć poprawkę na to, że rozwiązania prponowane przez pana Kurta dotyczą firm dużych. Trudno bowiem przekonywać właścicieli małych firm o charakterze usługowym, że strata jednej fryzjerki czy sprzedawczyni na ponad pół roku to największe szczęście, jakie im się mogło przytrafić. Tu potrzebna jest solidarność społeczna i rozwiązania prawne, które w takiej sytuacji zrzucą odpowiedzialność finansową z pracodawcy i zachęcą kobiety do jak najszybszego powrotu do pracy. Z pożytkiem dla kobiet i dla dzieci – bo nikt już chyba nie ma wątpliwośći, że jedyną szansą na wyrównywanie wychowawczych, społecznych i edukacyjnych nierówności wśród dzieci jest jak najszybsze posłanie ich do żłobków i przedszkoli.

Proponuję także spojrzeć do kilku innych opracowań naukowych na ten temat (niestety w wersji drukowanej, bo jak już wszystkim wiadomo prawo autorskie zabrania wrzucania tego do sieci…) , np.:

• M. Fuszara, Kobiety w polityce, Warszawa 2007.
• H. Domański, Zadowolony niewolnik? Studium o nierównościach pomiędzy kobietami i mężczyznami w Polsce, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1992.
• Szklany sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet, red. A. Titkow, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2003.

Poza tym krótki słowniczek pojęć dotyczących polityki równouprawnienia kobiet i mężczyzn, opracowany przez Komisję Europejską. Myślę, że warto się dowiedzieć, o co w ogóle z tym równouprawnieniem chodzi…

Słownik pojęć

Oczywiście trzeba wziąć pod uwagę fakt, że czasem lekarstwo jest gorsze od choroby… i tak bywa z feminizmem. Dlatego nie zachęcam do ideologicznego bycia za lub przeciw. To nie seksmisja. Zachęcam do refleksji i zapoznania się różnymi wizjami, np. z wizją “chrześcijańską” tzw. nowego feminizmu. Jego najrozsądniejszą znawczynią jest znana z “Więzi” (i z DSW, w której gościła chyba dwa lata temu, mówiąc o feminzimie właśnie) Joanna Petry-Mroczkowska. Poniżej link do fragmentu wywiadu, jakiego udzieliła “Gościowi Niedzielnemu”

“Pokorne niepokorne”

O nowym feminizmie pisała “Więź” w styczniu 1998 roku. Poniżej link do artykułu, który podobnie jak wiele ciekawych tekstów na ten temat, można znaleźć na stronie fundacji Kobiety dla Kobiet.

Nowy femiznim

I artykuł “zbiorczy” znanego skądinąd Wojciecha Bonowicza, który z męskiej perspektywy obserwuje poglądy takich feministek jak Mary Ann Glendon, przy okazji udowadniając na podstawie tekstów polskich feministek, że nie taki diabeł straszny.. Co jednak najważniejsze – to mężczyzna rozprawia się ze stereotypami na temat feministek w Polsce. Naprawdę polecam!

Feminizm nie straszny!

Zapraszam też na stronę “sąsiedniego” PAT-u o teologii ciała Jana Pawła II i wynikającym z niej nowym feminizmie:

www.teologiaciala.pl

W tym miejscu wypada wrzucić też najpełniejszą wizję kobiety, jaką dał na razie Kościół poprzez Jana Pawła II i Jego “List do kobiet”. Oczywiście i ten dokument bywa przedmiotem konstruktywnej krytyki, gdyż kontynuuje odwieczny sposób patrzenia na kobietę jako na “niemężczyznę”. Poza tym problem tego rzekomego geniuszu, o którym w wywiadzie wspomniała Joanna Petry-Mroczkowska (to, że niby kobiety go mają… co jednak z geniuszem mężczyzn?)… można i trzeba się spierać. Najpierw jednak wypada przeczytać:

Jan Paweł II List do kobiet

Poza tym polecam najnowszą książkę pani Joanny “Niepokorne święte”. Tak o niej pisze Sławomir Rusin z “Listu”

“Kobiety beatyfikowane czy kanonizowane przez Kościół kojarzą się nam przeważnie z istotami cichymi, posłusznymi, wycofanymi z życia publicznego, które w poświęceniu i pokorze oddają się obowiązkom matki, czy zakonnicy lub z męczeństwem.
Św. NN “dziewica”, św. NN “wdowa”, św. NN “matka dzieci”, św. NN “męczennica”, św. NN “rekluzka” itp. Ciekawe dlaczego święci mężczyźni jakoś rzadziej noszą hagiograficzne przydomki: “wdowiec”, “ojciec dzieci”, nie mówiąc już o przydomku… no właśnie, jaki jest męski odpowiednik słowa “dziewica”?
Święta–bierna, na pewno nie emancypantka. Gdzieżby inaczej. Nie mówię, że bycie cichym, posłusznym, pokornym i wykonywanie z poświęceniem swoich obowiązków nie jest dobre, że nie potrzebujemy takich wzorców. Potrzebujemy bardzo. Co więcej, myślę, że dziś takie wzorce być może bardziej niż kobietom przydałyby się mężczyznom. Nie można jednak zapominać, że w historii Kościoła było wiele kobiet, które działały – jakby niektórzy określili – na „męskim” polu życia publicznego i na “męski” sposób, tj. poza domem, klasztorem, posiadając skonkretyzowane cele i uparcie, czasem przy sprzeciwie (o zgrozo!) mężczyzn, do nich dążąc. Zakładały klasztory, uniwersytety i misje, prowadziły wojny i walczyły o pokój, pouczały królów i papieży. O takich wybitnych kobietach, w dodatku świętych, pisze w swej książce Joanna Petry Mroczkowska. To rzetelna, a przy tym porywająca, analiza ich postaw.”

Ciekawe jest również spojrzenie Elżbiety Adamiak, która próbuje odczytać historie biblijne z kobiecej perspektywy, ukazując, że wizja kobiety, którą przedstawia Kościół (najcześciej, na szczęście nie wyłącznie), nijak się ma do opisów biblijnych. Polecam zatem Milczącą obecność i Kobiety w Biblii .

Równie gorąco polecam: J. Makowski, Kobiety uczą Kościół, Warszawa 2007 (wywiady z teolożkami feministycznymi – Elżbietą Adamiak, Moniką Waluś; filozofkami – Ewą Wipszycką, Anną Karoń-Ostrowską, uczennicą ks. Tischnera, publicystkami, siostrami zakonnymi, z Hanną Gronkiewicz-Waltz i… z Magdaleną Środą – kobietą chyba najbardziej denerwującą Kościół polski, być może najmniej dialogiczną spośród polskich feministek, ale też posiadającą, z racji pełnionej kiedyś funkcji, wielką wiedzę o rzeczywistości kobiet polskich).

Część tych książek (tzn. te, które mam) mogę udostepnić do KTO-siowej biblioteki…

magdalena.kedzierska@kto.org.pl